Xung đột giữa Mỹ, Israel với Iran, cùng đòn đáp trả sau đó của Tehran bằng cách “siết” eo biển Hormuz – nơi mà hơn 20% nguồn dầu thế giới phải đi qua, đã nhanh chóng khiến thị trường năng lượng thế giới chao đảo. Giá dầu thô tăng vọt có thời điểm lên tới 119 USD/thùng kéo theo áp lực thị trường trong nước. Giá xăng RON 95 phi một mạch tăng 60-70% chỉ trong thời gian ngắn, có lúc leo lên 33.840 đồng/lít, tạo áp lực lớn lên toàn bộ nền kinh tế.
Chỉ trong vài ngày, tác động không mong muốn đã lan rất nhanh vào đời sống, doanh nghiệp vận tải tính toán giảm chuyến, giãn tần suất; chi phí logistics đội lên; ngành hàng không chịu áp lực nhiên liệu tăng mạnh. Giá vé xe, giá cước vận chuyển nhích lên từng ngày. Ngoài thị trường, từ quán ăn bình dân đến dịch vụ tiêu dùng thiết yếu, nhiều mặt hàng bắt đầu chịu sức ép tăng giá.
Trong bối cảnh đó, cách ứng phó của Chính phủ và liên bộ Công Thương - Tài chính lần này cho thấy một trục điều hành rõ ràng: giữ nguồn cung từ bên ngoài, giảm cú sốc từ bên trong.
Bài học về khủng hoảng xăng dầu năm 2022 do tác động bởi chiến sự Nga - Ukraine dường như đã được cơ quan điều hành rút kinh nghiệm sâu sắc trong biến động lần này.
Ngay từ sớm, các kênh ngoại giao năng lượng được kích hoạt, không chỉ để giữ nguồn cung truyền thống mà còn mở rộng các nguồn thay thế. Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn, nguồn cung xăng dầu lớn nhất cả nước đứng trước nguy cơ gián đoạn nguồn cung. Thủ tướng Chính phủ không chỉ đề nghị phía Kuwait bảo đảm duy trì nguồn cung ổn định, mà còn chỉ đạo mở rộng tiếp xúc với các đối tác tại Trung Đông, đồng thời tìm kiếm nguồn bổ sung từ khu vực châu Phi, Nhật Bản, cũng như các thị trường cung ứng linh hoạt hơn là Hàn Quốc, Mỹ, khu vực Địa Trung Hải...
Kết quả, Nghi Sơn đủ nguồn dầu thô duy trì vận hành tối đa và khẳng định bảo đảm nguồn cung ít nhất đến hết tháng 5. Còn nhà máy Dung Quất được ưu tiên nguồn dầu thô trong nước, kết hợp nguồn nhập khẩu bổ sung giúp rủi ro thiếu hụt trong ngắn hạn được kiểm soát.
Cùng với đó, bài toán điều hành giá được thay đổi toàn diện và sát thị trường hơn. Ngưỡng biến động 7% được sử dụng như một cơ chế kích hoạt điều hành linh hoạt, cho phép cơ quan quản lý rút ngắn độ trễ điều chỉnh khi giá thế giới biến động mạnh, thay vì chờ đến chu kỳ cố định 7 ngày. Nhờ đó, giá xăng dầu trong nước bám sát hơn với diễn biến quốc tế, hạn chế tình trạng doanh nghiệp găm hàng, bán nhỏ giọt, gây đứt gãy chuỗi cung ứng như từng xảy ra.
Đặc biệt, những kiến nghị của giới chuyên gia, doanh nghiệp lần này cũng được Chính phủ và cơ quan điều hành lắng nghe hơn. Quỹ Bình ổn giá xăng dầu tiếp tục đóng vai trò lớp đệm ngắn hạn, nhưng khi dư địa quỹ thu hẹp, chính sách tài khóa được đưa vào để chia sẻ áp lực.
Việc giảm sâu các loại thuế xăng dầu, thậm chí đưa các sắc thuế như thuế nhập khẩu, bảo vệ môi trường, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế giá trị gia tăng về 0% trong thời gian nhất định, đây là lựa chọn chính sách mang tính đánh đổi rất rõ ràng.
Trong điều kiện bình thường, giảm các loại thuế này về 0 đồng phải thuộc thẩm quyền của Quốc hội. Nếu chờ quy trình đầy đủ, thời điểm sớm nhất cũng phải tới kỳ họp gần nhất. Trong bối cảnh đó, Thủ tướng đã quyết định kích hoạt cơ chế khẩn cấp, áp dụng các biện pháp đặc biệt “trong trường hợp thật cần thiết vì lợi ích quốc gia”. Đó là một quyết định không dễ dàng, chấp nhận giảm nguồn thu ngân sách trong ngắn hạn để hạ nhiệt áp lực chi phí đang lan rất nhanh trong nền kinh tế.
Tại kỳ điều hành ngày 26/3, có thể thấy hiệu quả khá rõ. Giá xăng của Việt Nam sau điều chỉnh (RON 95 là 24.332 đồng/lít) vẫn thấp hơn nhiều nước như Lào (47.682 đồng/lít), Campuchia (35.789 đồng/lít), Singapore (71.357 đồng/lít)... Điều đó có nghĩa là một phần cú sốc đã được hấp thụ” ngay trong chính sách.
Chia sẻ với PV Tiền Phong, một lãnh đạo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương nói “rất áp lực” và “nhiều ngày gần như không thể ngủ” khi điều hành giá xăng dầu trong những ngày qua.
Áp lực không nằm ở một quyết định tăng hay giảm giá, mà thể hiện ở việc phải cân nhắc cùng lúc nhiều biến số phức tạp: giá dầu thế giới biến động theo từng giờ, nguồn cung trong nước, dư địa quỹ, khả năng chịu đựng của doanh nghiệp, và cả những tác động trực tiếp đến đời sống người dân.