Ở bất cứ xã hội nào, thanh niên là một nhóm xã hội đặc thù, cũng thường được gọi chung là “lớp trẻ”, “giới trẻ”, “thế hệ trẻ”. Theo Luật Thanh niên của nước ta thì thanh niên bao gồm những công dân Việt Nam từ đủ 16 tuổi đến 30 tuổi. Về vị thế và vai trò của thanh niên, bấy lâu nay, chúng ta vẫn quen với câu nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Một năm khởi đầu từ mùa xuân. Một đời khởi đầu từ tuổi trẻ. Tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội”. Quả vậy, “thế hệ trẻ” hay “thanh niên” chính là những người sẽ kế thừa và tiếp tục tiến trình xây dựng và phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc. Cũng vì thế, sẽ không quá khi chúng ta nhận định rằng chất lượng của lực lượng thanh niên hiện nay như thế nào sẽ là yếu tố quyết định vận mệnh của dân tộc, của đất nước trong tương lai.
Nhân dịp kỷ niệm 95 năm ngày thành lập Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, trong bài viết Thanh niên với tương lai đất nước, Tổng Bí thư Tô Lâm đã điểm lại vai trò quan trọng của lực lượng thanh niên đối với tiến trình cách mạng và phát triển đất nước.
Từ thập niên thứ hai của thế kỷ 20, những thanh niên Việt Nam yêu nước đã tham gia tổ chức “Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội và các tổ chức tiền thân”, nhiều người đã “sớm tiếp thu lý luận cách mạng, truyền bá chủ nghĩa Mác-Lênin, gây dựng cơ sở, rèn luyện tổ chức, chuẩn bị đội ngũ cán bộ và tạo nền tảng chính trị, tư tưởng cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam”.
Trong các cuộc kháng chiến để bảo vệ nền độc lập dân tộc và thống nhất đất nước, tuổi trẻ cũng là lớp người “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh”, tham gia vào mọi phong trào để bảo vệ, xây dựng, và phát triển đất nước. Ngày nay, theo Tổng Bí thư, “khi đất nước bước vào công cuộc đổi mới, thanh niên tiếp tục là lực lượng nhanh nhạy tiếp cận cái mới, dám nghĩ, dám làm, đi đầu trong học tập, nghiên cứu khoa học, lao động sản xuất, kinh doanh và hội nhập quốc tế”.
Luật Thanh niên của nước ta hiện nay cũng xác định thanh niên là lực lượng xã hội “có vai trò quan trọng trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, hội nhập quốc tế và xây dựng chủ nghĩa xã hội”. Vì thế, đào tạo, bồi dưỡng năng lực và lý tưởng cho thanh niên là yêu cầu bức thiết, thường xuyên. Từ hơn 50 năm trước đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định trong Di chúc về nhu cầu cần thiết phải chuẩn bị thế hệ cách mạng cho đời sau: “Đảng cần phải chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng cho họ, đào tạo họ thành những người thừa kế xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa 'hồng' vừa 'chuyên'”.
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV tiếp tục chủ trương “tăng cường giáo dục thế hệ trẻ Việt Nam về lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống, lòng yêu nước, tự hào dân tộc, nuôi dưỡng ước mơ, hoài bão, ý chí, khát vọng cống hiến, nêu cao trách nhiệm đối với đất nước, xã hội”. Trong bài viết, Tổng Bí thư Tô Lâm bổ sung thêm những kỳ vọng mới với thanh niên trong bối cảnh hiện nay. Theo Tổng Bí thư, yêu nước vẫn là yêu cầu phẩm chất hàng đầu với thanh niên nước ta nhưng “yêu nước trong thời đại mới không chỉ thể hiện bằng cảm xúc, mà phải được thể hiện bằng tri thức, năng lực hành động, tinh thần chinh phục những đỉnh cao mới của khoa học-công nghệ và ý chí làm chủ tương lai đất nước”.
Bài viết của Tổng Bí thư Tô Lâm nêu ra một số nhận định về những đặc điểm nổi bật của thời đại mà chúng ta đang sống. Theo Tổng Bí thư, đó là thời đại mà “sức mạnh quốc gia ngày càng được đo bằng năng lực sáng tạo, trình độ khoa học-công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực và khả năng thích ứng trước những biến động lớn của thế giới”.
Chính thực tế này đã khiến các nguồn lực truyền thống như tài nguyên thiên nhiên hay vốn đầu tư không còn là những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh giữa các nền kinh tế. Thay vào đó, Tổng Bí thư cho rằng sức mạnh cạnh tranh của mỗi quốc gia ngày càng phụ thuộc vào “tri thức, công nghệ, mô hình quản trị và giá trị gia tăng mới”.
Tổng Bí thư cũng chỉ ra rằng chúng ta cũng đang sống trong một thế giới diễn biến “nhanh, phức tạp, khó lường”. Đặc điểm thời đại này đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng nền kinh tế Việt Nam “độc lập, tự chủ, nâng cao năng lực tự chủ chiến lược của đất nước”. Rõ ràng, bối cảnh trong nước và quốc tế hiện nay đang đặt ra nhu cầu phát triển năng lực, bồi đắp lý tưởng cho các thế hệ thanh niên, đủ khả năng thích ứng để nắm giữ vận mệnh của đất nước trong tương lai.
Từ năm 1951, trong thư gửi thanh niên Việt Nam, Bác Hồ đã viết: “… Thanh niên phải xung phong làm gương mẫu trong công tác, trong học hỏi, trong tiến bộ, trong đạo đức cách mạng”. Tiếp nối tinh thần này, nhắn nhủ với thế hệ thanh niên ngày hôm nay, Tổng Bí thư Tô Lâm cho rằng: “Thành công bắt đầu từ tinh thần không ngừng học hỏi, không ngừng hoàn thiện, không ngừng đặt ra yêu cầu cao hơn cho bản thân. Không có thành công bền vững nếu thiếu lao động nghiêm túc; không có công trình lớn nếu thiếu tích lũy bền bỉ; không có thành tựu thật sự nếu chỉ dựa vào may mắn hay cảm hứng nhất thời. Con đường đi tới thành công đòi hỏi cả tài năng lẫn kỷ luật, cả nhiệt huyết lẫn chiều sâu, cả khát vọng lớn lẫn sự khiêm tốn, cầu thị”.
Để có thể thành công, Tổng Bí thư Tô Lâm cho rằng thanh niên cần xác lập ý thức học tập suốt đời, đề cao kỷ luật nhưng phải luôn đổi mới sáng tạo, dám nghĩ, dám làm. Cụ thể, trong học tập, thanh niên cần rèn “tư duy phản biện, tư duy hệ thống, năng lực tự học suốt đời, làm chủ ngoại ngữ, kỹ năng số và phương pháp nghiên cứu khoa học”. Trong lao động, thanh niên phải “quý trọng kỷ luật, tôn trọng quy trình nhưng không chấp nhận lối mòn, không bằng lòng với những gì đã có”. Trong sản xuất, kinh doanh, thanh niên cần “mạnh dạn ứng dụng công nghệ, nâng cao chất lượng quản trị, cải thiện năng suất, xây dựng thương hiệu Việt Nam bằng chất lượng và sáng tạo”. Với những thanh niên làm việc trong khu vực công thì cần góp phần xây dựng “nền hành chính hiện đại, minh bạch, hiệu lực, hiệu quả”. Trong văn hóa, xã hội, môi trường, quốc phòng, an ninh, Tổng Bí thư cho rằng thanh niên cũng cần phải “chủ động đưa giải pháp mới vào thực tiễn, giữ gìn bản sắc, bảo vệ Tổ quốc trên cả không gian thực và không gian số”.
Thường xuyên học tập là điều kiện tiên quyết để có thể phát triển năng lực, bồi đắp khả năng đổi mới sáng tạo. Trong bài viết, Tổng Bí thư Tô Lâm đã khẳng định: “Một quốc gia mạnh về đổi mới sáng tạo trước hết phải là quốc gia có người trẻ ham học hỏi và có môi trường thuận lợi để biến tri thức thành hành động”. Vì thế, thanh niên cần xác lập một tinh thần học tập suốt đời để có thể thường xuyên cập nhật tri thức, gia tăng khả năng thích ứng trong thế giới luôn biến động nhanh chóng hiện nay. Tổng Bí thư chỉ rõ, “học tập không chỉ giới hạn trong nhà trường hay những năm đầu đời, mà phải trở thành một phẩm chất thường trực”. Mỗi thanh niên Việt Nam cần “chủ động cập nhật tri thức mới, nâng cao kỹ năng số, năng lực sử dụng công nghệ, ngoại ngữ, hợp tác quốc tế và khả năng làm việc trong môi trường đa ngành, đa văn hóa”.
Thực tế vận động và phát triển của các xã hội trong lịch sử nhân loại gợi ra rằng đổi mới sáng tạo là điều kiện tất yếu để mỗi nhóm, tổ chức, địa phương, quốc gia có thể phát triển. Cũng có nghĩa, thiếu đổi mới sáng tạo thì một nền kinh tế - xã hội sẽ không thể phát triển. Với tư duy như vậy, chúng ta đều có thể đồng thuận rằng các quyết sách phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đang đặc biệt cần những ý tưởng, giải pháp sáng tạo có tính đột phá.
Trong bài viết, Tổng Bí thư cho rằng “đổi mới sáng tạo không còn là việc riêng của một số ngành hay một số doanh nghiệp, mà phải trở thành tinh thần phát triển chung của cả đất nước, của từng cấp, từng ngành, từng địa phương, từng cơ quan, đơn vị và mỗi người dân, nhất là thế hệ trẻ”. Cụ thể hơn, Tổng Bí thư khẳng định đất nước đang rất cần “những nhà khoa học trẻ dám đi vào lĩnh vực mới, những kỹ sư trẻ chinh phục công nghệ cốt lõi, những nông dân trẻ làm nông nghiệp thông minh, những công chức trẻ cải cách mạnh mẽ quy trình công vụ, những văn nghệ sĩ trẻ sáng tạo tác phẩm có giá trị và những chiến sĩ trẻ làm chủ công nghệ hiện đại, góp phần bảo vệ vững chắc Tổ quốc”.
Trong bài viết, Tổng Bí thư Tô Lâm cũng cho rằng đổi mới sáng tạo là những điều bình dị chứ “không phải điều gì xa vời”. Chúng ta có thể thực hiện đổi mới sáng tạo ở bất kỳ đâu, từ những cuộc thí nghiệm trong các phòng thí nghiệm hiện đại cho đến việc tìm ra cách thức mới để giải quyết các vấn đề phục vụ đời sống của người dân, doanh nghiệp, địa phương, và đất nước. Theo Tổng Bí thư, đổi mới sáng tạo trước hết là “năng lực nhìn ra điều chưa hợp lý để tìm cách làm tốt hơn; là dám đặt câu hỏi, dám thử nghiệm, dám thay đổi vì lợi ích chung; là biến ý tưởng thành giải pháp, biến tri thức thành năng suất, biến sáng kiến thành giá trị”. Những công nghệ mới, những sự cải tiến dây chuyền để tiết kiệm nguyên liệu, tăng năng suất, những ứng dụng công nghệ để phục vụ nhân dân tốt hơn… chính là những ví dụ điển hình về đổi mới sáng tạo.
Tổng Bí thư Tô Lâm đã đúng đắn khi cho rằng mọi sự sáng tạo chỉ hữu ích khi gắn bó mật thiết với các giá trị đạo đức, ý thức phụng sự, hướng đến những lý tưởng sống tích cực: “Sáng tạo chân chính không thể tách rời lý tưởng sống, đạo đức và trách nhiệm công dân. Thanh niên phải dám nghĩ, dám làm, dám thử nghiệm cái mới; nhưng điều đó không có nghĩa là tùy tiện, nóng vội, chạy theo trào lưu hay sự nổi tiếng nhất thời. Đổi mới sáng tạo phải gắn với phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân, tuân thủ pháp luật, tôn trọng đạo đức, văn hóa, lợi ích cộng đồng và lợi ích quốc gia - dân tộc”.
Tinh thần, khát vọng khởi nghiệp, lập nghiệp là cần thiết với mỗi thanh niên nhưng đó phải là khởi nghiệp bằng trí tuệ, đạo đức kinh doanh và khát vọng tạo ra giá trị mới cho xã hội. Tổng Bí thư khẳng định: “Khởi nghiệp không chỉ để thành công cho riêng mình, mà còn để giải quyết vấn đề của cộng đồng, tạo việc làm cho người khác, góp phần nâng cao năng lực tự chủ của nền kinh tế”.
Có thể nói, ý niệm về vị thế và vai trò của thanh niên với sự phát triển của đất nước trong tương lai là những vấn đề khá rõ ràng, dễ đạt được sự đồng thuận. Tuy nhiên, từ nhận thức đến hành động để thanh niên có thể phát huy tối đa khả năng phụng sự đất nước thì còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó có niềm tin và được trao cơ hội là những điều kiện hàng đầu. Trong bài viết, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhận định rất thuyết phục: “Một đất nước muốn phát triển nhanh và bền vững không thể thiếu niềm tin vào lớp trẻ”. Trên thực tế, có niềm tin là điều kiện cần thiết nhưng chưa đủ. Năng lực của thanh niên chỉ có thể phục vụ đất nước nếu họ được trân trọng và sớm được trao quyền, trao cơ hội.
Vì thế, nhận định ở cuối bài viết, Tổng Bí thư đã cho thấy nhận thức rất sát thực tế của người đứng đầu Đảng: “Niềm tin ấy không chỉ dừng ở lời nói mà phải được thể hiện bằng cơ chế, chính sách, nguồn lực, môi trường thuận lợi, cùng với sự nêu gương, dìu dắt và trao truyền trách nhiệm của các thế hệ đi trước”.
Nói cách khác, bên cạnh sự tin tưởng, chúng ta cần hoàn thiện các điều kiện thể chế và chính sách để thanh niên có thể thực sự chủ động và sớm được tiếp cận các cơ hội để phục vụ, cống hiến, phụng sự đất nước, dân tộc.
Nội dung: TS Nguyễn Văn Đáng | Thiết kế: Thu Trang | TCSX: Lê Vượng
