Lọt thỏm giữa những hộ dân có nghề làm vàng mã tại phường Thuận Thành (TP Bắc Ninh), trong ngôi nhà nhỏ, Phùng Đình Đạt (SN 2002) cần mẫn nặn từng viên đất, biến chúng thành món đồ chơi dân gian.
Tại địa phương, Đạt được biết đến là cháu nội ông Phùng Đình Giáp (74 tuổi), một trong những nghệ nhân cuối cùng còn giữ nghề làm phỗng đất. Đạt cho biết, phỗng đất là đồ chơi dân gian có trong mâm cỗ Trung Thu của nhiều thế hệ trẻ em Kinh Bắc.
Trước đây, quê hương Đạt nổi tiếng với nghề làm phỗng đất. Gia đình Đạt đã theo nghề truyền thống này từ rất lâu.
Lọt thỏm giữa những hộ dân có nghề làm vàng mã tại phường Thuận Thành (TP. Bắc Ninh), trong ngôi nhà nhỏ, Phùng Đình Đạt (SN 2002) cần mẫn nặn từng viên đất, biến chúng thành món đồ chơi dân gian.
Trước đây, quê hương Đạt nổi tiếng với nghề làm phỗng đất. Gia đình Đạt đã theo nghề truyền thống này từ rất lâu.
Dù vậy, ông Giáp cũng không biết nghề này có từ bao giờ. Ông chỉ nhớ lúc nhỏ đã thấy ông nội và bố mình nặn phỗng đất. Năm 7 tuổi, ông cũng bắt đầu biết nặn phỗng. Cứ đến Rằm tháng Tám, cả làng ông tấp nập quẩy gánh phỗng đất ra chợ bán.
Đạt được ông nội cho biết, một bộ phỗng đất truyền thống có 5 hình tượng nhân vật gồm: Phỗng Phật; ông phỗng đứng; phỗng em bé ôm bông hoa; phỗng hình chim bồ câu và phỗng hình con rùa.
“Ngày xưa, bộ phỗng truyền thống thường được trân trọng bày trên mâm cỗ trông trăng cùng mâm ngũ quả và những chiếc đèn lồng rực rỡ. Mỗi hình tượng, nhân vật trong bộ phỗng đều mang một ý nghĩa riêng trong quan niệm dân gian.
Nhưng phỗng đất vốn là món đồ chơi mang tính thời vụ, chủ yếu được làm vào dịp Trung Thu và không đem lại nhiều thu nhập. Vì vậy, người dân trong làng dần chuyển hướng sang các nghề khác như: Buôn bán, làm hàng mã...
Gia đình tôi, dù đã theo nghề nhiều thế hệ nhưng bố cũng phải làm công việc khác để mưu sinh. Theo thời gian, nghề làm phỗng đất dần mai một. Hiện nay, ở địa phương, không còn nhiều người gìn giữ nghề truyền thống này”, Đạt chia sẻ.
Giữ nghề truyền thống
Sinh ra trong gia đình có nghề nặn phỗng đất, ngày còn nhỏ, Đạt đã thấy ông nội nhào đất, làm phỗng. Tuổi thơ của Đạt cũng gắn liền với đất thó (đất sét lấy từ độ sâu 2-2,5m), giấy bản…
Đạt nhớ như in những buổi được ông tỉ mẩn hướng dẫn nặn từng con phỗng, nghe ông giải thích cặn kẽ ý nghĩa của từng hình tượng trong bộ phỗng. Dịp Trung Thu, ông Giáp lại nặn phỗng theo hình tượng 12 con giáp cho con cháu trong nhà. Ông còn khéo léo tạo thêm những chiếc còi đất để đám trẻ thổi vang khắp xóm…
Lớn lên, Đạt theo chân ông nội tham gia các sự kiện giới thiệu bộ phỗng, hướng dẫn mọi người trải nghiệm nghề làm phỗng… Những kỷ niệm ấy dần hình thành trong anh niềm yêu thích và tự hào đối với nghề truyền thống lâu đời của gia đình, quê hương.
Niềm tự hào ấy khiến Đạt nỗ lực giới thiệu nghề đến với mọi người. Từ khi còn là sinh viên trường ĐH Xây dựng Hà Nội, Đạt đã lập trang mạng xã hội, chụp ảnh, quay video giới thiệu những con phỗng đất…
Sau khi tốt nghiệp, Đạt trải qua nhiều công việc trái ngành như: Nhân viên trong khu công nghiệp, nhân viên bán hàng, quản lý ngành hàng.... Trong thời gian đi làm, Đạt nghĩ nhiều đến việc nghề nặn phỗng đất của gia đình đang dần mai một.
Khi nhận thấy ông ngày càng cao tuổi, nghề gia truyền đứng trước nguy cơ thất truyền, Đạt cảm thấy buồn, tiếc nuối. Sau thời gian ngắn suy nghĩ, nam thanh niên quyết định nghỉ việc để tập trung toàn thời gian học nghề nặn phỗng đất.
Đạt chia sẻ: “Mình gắn bó với nghề làm phỗng đất từ nhỏ nên có nhiều kỷ niệm. Với mình, dù chỉ là món đồ chơi nhưng bộ phỗng mang nhiều ý nghĩa giáo dục. Nhưng vì nhiều nguyên nhân, nghề truyền thống và cũng là nét đẹp văn hóa này đang đứng trước nguy cơ thất truyền. Mình nghĩ rằng, nếu thế hệ trẻ như mình không tiếp nối, nghề phỗng đất sẽ biến mất. Vì vậy, mình quyết định về nhà, cùng ông giữ nghề”.
Tiếp nối nghề truyền thống, Đạt gần như phải học lại từ cách chuẩn bị đất đến tạo hình phỗng. Đạt phơi khô đất thó, giã nhỏ rồi sàng để lấy phần bột mịn. Anh đem giấy bản đi ngâm nước cho đến khi mủn, trộn với bột đất rồi vừa nhào vừa dùng chày giã để đất và giấy quyện đều với nhau. Khi hỗn hợp này đạt độ dẻo, mịn đến mức vê không dính tay, Đạt bắt đầu nặn phỗng. Nặn xong, phỗng được phơi khô rồi mới tô, vẽ. Sau đó, sản phẩm được phủ một lớp nhựa thông để bề mặt bóng, giữ màu.
Với mong muốn nghề truyền thống được nhiều người biết hơn, những năm gần đây, Đạt sử dụng mạng xã hội để lan tỏa các câu chuyện về nghề. Gia đình Đạt cũng tổ chức những buổi trải nghiệm để học sinh, du khách trực tiếp thử nặn phỗng, tìm hiểu về nét đẹp văn hóa này. “Hiện nay, không chỉ dịp rằm tháng Tám, rải rác trong năm, ông nội và tôi vẫn có khách đặt làm bộ phỗng đất. Những người trẻ cũng bắt đầu yêu thích, đến tìm hiểu, trải nghiệm nghề làm phỗng nhiều hơn. Điều đó khiến ông nội tôi rất vui. Ngoài việc được nặn phỗng, ông nội còn hạnh phúc vì thấy nghề truyền thống của gia đình, quê hương có người tiếp nối, được thế hệ sau chú ý, quan tâm”, Đạt bộc bạch.
