Vụ án 168 trạm quan trắc môi trường bị can thiệp dữ liệu đang gây xôn xao dư luận, phơi bày những con số vốn được coi là “tai mắt” của cơ quan quản lý lại có thể bị chỉnh sửa ngay tại nguồn.
Trong danh sách các cơ sở bị xác định có liên quan xuất hiện những nhà máy nhiệt điện quy mô lớn như Nhà máy Nhiệt điện Quảng Ninh, Nhà máy Nhiệt điện Hải Phòng và Nhà máy Nhiệt điện Thái Bình 2. Đây là những nguồn phát điện quan trọng của hệ thống phía Bắc.
Điều đáng nói, trước khi bị "gọi tên" trong vụ án, các nhà máy này từng được giới thiệu là áp dụng công nghệ hiện đại, với hệ thống xử lý khí thải đồng bộ và quan trắc tự động truyền dữ liệu trực tiếp về cơ quan quản lý. Những chỉ số phát thải “đạt chuẩn” từng được coi là bằng chứng cho một mô hình nhiệt điện có thể kiểm soát được môi trường.
GS. Hoàng Xuân Cơ - nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu quan trắc và mô hình hóa môi trường, Đại học Khoa học tự nhiên - cho rằng, cần nhìn thẳng vào “đường đi của lách luật”, tức là phải làm rõ vì sao hành vi này tồn tại.
Theo ông Cơ, hệ thống quan trắc tự động về nguyên tắc được thiết kế chặt chẽ, đo liên tục và truyền dữ liệu trực tiếp nên rất khó bị thao túng nếu vận hành đúng. Nhưng thực tế vẫn bị can thiệp, bởi tồn tại một yếu tố mang tính quyết định là chi phí. Xử lý khí thải đạt chuẩn trong nhiệt điện than đòi hỏi chi phí lớn, từ vận hành hệ thống lọc bụi, khử lưu huỳnh đến kiểm soát NOx.
“Nếu cắt giảm các công đoạn này, doanh nghiệp có thể tiết kiệm đáng kể chi phí. Khi đó, việc làm đẹp số liệu trở thành cách để hợp thức hóa phần chi phí bị cắt giảm. Nói cách khác, gian lận không phải vì thiếu công nghệ, mà vì gian lận rẻ hơn tuân thủ”, GS Hoàng Xuân Cơ cho hay.
Mâu thuẫn này càng trở nên rõ nét trong lĩnh vực nhiệt điện. Đây là nguồn điện nền, phải vận hành liên tục để đảm bảo cung ứng cho nền kinh tế, đặc biệt trong các giai đoạn cao điểm. Tuy nhiên, đây cũng là nhóm phát thải lớn nhất trong hệ thống năng lượng.
Tính đến cuối năm 2025, Việt Nam có hơn 30 nhà máy nhiệt điện than đang vận hành, với tổng công suất chiếm khoảng 30-32% công suất lắp đặt và đóng góp tới gần một nửa sản lượng điện toàn hệ thống, có thời điểm vượt 50% sản lượng huy động. Trong bối cảnh đó, áp lực duy trì vận hành có thể trở thành yếu tố thúc đẩy hành vi đối phó nếu cơ chế giám sát không đủ chặt.
