Sinh viên ngán ngẩm vì thi theo nhóm: Người 'gánh' cả tập thể, người 4 năm chỉ làm slide, kẻ ngồi không mà nhận điểm A

Éo le chuyện làm việc nhóm

Tại nhiều trường đại học, bài tập nhóm và dự án kết thúc học phần, thực hành theo nhóm xuất hiện dày đặc. Thay vì là cơ hội để cùng nhau học hỏi, mỗi mùa làm sản phẩm, bài tập lớn lại trở thành nỗi ám ảnh của nhiều sinh viên khi phải đối mặt với những "bóng ma học đường" - thuật ngữ các bạn trẻ dùng để chỉ những thành viên có tên trong danh sách nhưng gần như "tàng hình" trong lúc làm bài.

Đang thực hiện một dự án kết thúc môn học, T. H. L. (năm thứ ba, trường ĐH Hà Nội) thừa nhận bản thân rơi vào trạng thái căng thẳng và kiệt sức vì cảnh "gánh team". Theo H. L., các thành viên trong nhóm không hẳn là trốn việc hoàn toàn, gọi họp vẫn có mặt đầy đủ nhưng lại cực kỳ thụ động và không đưa ra được bất kỳ ý tưởng nào khả thi.

"Để các bạn làm được việc, mình phải lên sẵn khung nội dung, chia nhỏ từng đầu việc và hướng dẫn chi tiết từng bước thực hiện. Nếu không cầm tay chỉ việc từ A đến Z, sản phẩm các bạn nộp lại thực sự không thể dùng được", H. L. chia sẻ. Nữ sinh cho biết, áp lực nhất là cảm giác không được phép "ngơi tay", bởi chỉ cần bản thân không xuất hiện để thúc giục, kiểm soát tiến độ và đứng mũi chịu sào, cả nhóm chắc chắn sẽ "đứt gánh". Mong muốn được làm việc cùng những người đồng điệu, chủ động để nâng tầm bài vở, đôi khi trở thành điều xa xỉ.

Không chỉ dừng lại ở chuyện "người làm, kẻ chơi", ngay cả những nhóm chơi thân, gắn bó với nhau từ năm thứ nhất đến năm cuối cũng tồn tại một nghịch lý khác: Đóng khung kỹ năng.

V. P. V. (năm thứ tư, Hà Nội) cho biết, rất nhiều nhóm duy trì một công thức phân việc bất di bất dịch suốt 4 năm đại học: Một người cố định làm nhóm trưởng (leader), người giỏi viết lách luôn ôm phần nội dung nặng nhất, người biết thẩm mỹ thì chuyên trách thiết kế slide thuyết trình, còn người hoạt ngôn thì nhận thuyết trình.

"Mình nghĩ, làm việc nhóm đúng nghĩa là các thành viên phải học hỏi lẫn nhau để bù đắp những kỹ năng còn yếu. Thế nhưng việc gắn chặt mỗi người vào một khâu cố định khiến suốt mấy năm đại học, chẳng ai học thêm được điều gì mới. Có lần hiếm hoi làm leader một dự án truyền thông, mình đề xuất đổi vai trò để mọi người cải thiện kỹ năng như thuyết trình, lên kế hoạch hay thiết kế. Kết quả là nhiều bạn phản đối ngay lập tức vì sợ làm việc trái sở trường sẽ kéo điểm của cả nhóm đi xuống", V. P. V. kể. Tâm lý an toàn điểm số vô tình biến hoạt động nhóm thành một dây chuyền lắp ráp rập khuôn, nơi sinh viên tự tước đi cơ hội phát triển toàn diện của chính mình.

"Chọn đúng nhóm" để đạt điểm cao

Sự kết hợp giữa tâm lý ngại va chạm của những người gánh việc và cách chấm điểm cào bằng ở một số môn học đã vô tình tạo ra "vùng an toàn" cho nhiều sinh viên. Không ít người đã tận dụng kẽ hở này để đi qua 4 năm đại học một cách nhàn nhã với bảng điểm đẹp.

Câu chuyện của T. Q. (sinh năm 2003, tốt nghiệp loại Giỏi một trường đại học danh tiếng khối ngành KHXH&NV tại Hà Nội) là một ví dụ điển hình. Chia sẻ thẳng thắn về tấm bằng của mình, T. Q. thừa nhận bản thân cực kỳ may mắn khi ngay từ đầu năm thứ nhất đã "vào đúng nhóm" toàn những gương mặt xuất sắc của lớp.

Từ năm thứ 3 và năm thứ tư, khi hầu hết các học phần chuyển sang hình thức đánh giá qua tiểu luận và sản phẩm nhóm, mọi phần việc khó nhằn nhất đều do các thành viên giỏi trong nhóm gánh vác. Nhờ cơ chế lấy điểm chung cho cả tập thể, T. Q. liên tục đạt điểm A và thuận lợi ra trường với tấm bằng loại Giỏi.

Những tình huống trên không phải cá biệt mà là thực trạng đã xảy ra phổ biến và tồn tại nhiều năm trong cộng đồng sinh viên.

Đừng để tâm lý "dĩ hòa vi quý" tạo ra bất công

Nhìn nhận về thực trạng này, TS Lê Đông Phương – chuyên gia nghiên cứu giáo dục đại học (Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam) khẳng định, việc học và đánh giá theo nhóm là câu chuyện rất bình thường và cần thiết của giáo dục đại học trên thế giới. Khi bước ra thị trường lao động, không ai có thể làm việc độc lập hoàn toàn. Giảng đường chính là nơi sinh viên phải tập thích nghi với tập thể, học cách điều phối, phân chia công việc và đóng góp vào kết quả chung. Tuy nhiên, việc phương pháp văn minh này bị "biến tướng" xuất phát từ hai nguyên nhân cốt lõi.

Thứ nhất là căn bệnh "dĩ hòa vi quý" và thiếu tinh thần phản biện của chính sinh viên Việt Nam. Theo TS Lê Đông Phương, kỹ năng làm việc nhóm không chỉ là sự hòa đồng, mà còn bao gồm cả năng lực phê bình và đấu tranh với sự lười biếng của người khác.

"Tâm lý xã hội chung của nhiều người Việt là ngại phê bình, sợ mất lòng. Thấy bạn cùng nhóm chây ì, không làm gì, đa số đều chọn cách im lặng bỏ qua rồi một vài cá nhân tự đứng ra gánh vác. Khi tập thể thiếu đi tinh thần tự đấu tranh, chuyện có người ăn theo kết quả chung là điều khó tránh khỏi", TS Lê Đông Phương phân tích.

Ông cũng chỉ ra rằng, cách làm việc kiểu "cắt khúc": Ai giỏi khâu nào chỉ làm đúng khâu đó cho nhàn, người làm nội dung xong xuôi rồi mới chuyển cho một người chuyên trang trí, vẽ biểu đồ cho đẹp chỉ là sự tận dụng điểm mạnh sẵn có chứ không mang lại giá trị học hỏi lẫn nhau.

Thứ hai, công bằng trong làm việc nhóm phụ thuộc rất lớn vào phương pháp sư phạm và sự sát sao của giảng viên. Nếu thầy cô coi việc giao bài tập nhóm là cách để giảm tải việc chấm thi, chỉ nhận một sản phẩm cuối cùng rồi cho cả nhóm chung một mức điểm mà bỏ qua khâu giám sát, sự bất công sẽ xảy ra.

TS Lê Đông Phương cũng nhấn mạnh vai trò kiên quyết của giảng viên: Quy định rõ quy mô nhóm ngay từ đầu, yêu cầu biên bản phân công nhiệm vụ cụ thể và mở kênh tiếp nhận phản ánh từ sinh viên. Trong trường hợp tập thể nhóm thống nhất báo cáo việc có thành viên không tham gia đóng góp, giảng viên cần kiên quyết gạch tên cá nhân đó khỏi danh sách nhận điểm, bất kể đó là học phần điều kiện, hay sinh viên viện dẫn lý do bận đi làm thêm...