Sau tấm bằng đại học là hàng loạt nỗi lo rất thực của người trẻ: Làm sao để tự lập tài chính, đủ trang trải cuộc sống ở thành phố, rồi tích lũy cho những mục tiêu lớn như mua nhà, mua xe hay lập gia đình.
Trong bối cảnh chi phí sinh hoạt không ngừng tăng, giá nhà ngày càng xa tầm với và thị trường lao động cạnh tranh khốc liệt, nhiều Gen Z bắt đầu tự hỏi: Liệu chỉ cần chăm chỉ làm việc có còn đủ để đổi lấy một cuộc sống ổn định?
Câu hỏi ấy không khiến họ từ bỏ nỗ lực, nhưng buộc họ nhìn lại cách mình làm việc và định nghĩa lại thế nào là thành công?
Khi chăm chỉ thôi là chưa đủ
Từng trải qua giai đoạn kiệt sức (burnout), Nguyễn Thành Phát (27 tuổi, cử nhân trường Đại học Kinh tế TPHCM) cho biết điều khiến anh suy sụp không phải vì làm quá nhiều, mà vì luôn muốn làm tốt mọi thứ cùng lúc.
Ban ngày làm việc toàn thời gian tại một tập đoàn giáo dục, buổi tối tiếp tục xây dựng các nền tảng mạng xã hội cá nhân, học thêm kỹ năng và phát triển dự án riêng khiến gần như không còn khoảng nghỉ.
"Điều tôi nhận ra sau này rằng bản thân không chỉ đang chăm chỉ, mà còn đang cố gắng chứng minh bản thân. Tôi luôn có cảm giác nếu chưa làm đủ nhiều thì chưa xứng đáng được nghỉ ngơi. Chính suy nghĩ đó khiến tôi rất khó cho phép bản thân nghỉ ngơi, ngay cả khi cơ thể đã phát tín hiệu cần dừng lại. Và rồi burnout diễn ra như một điều tất yếu", Thành Phát chia sẻ.
Nhìn lại trải nghiệm đó, Phát không còn xem sự chăm chỉ là "tấm vé" bảo đảm cho thành công, bởi doanh nghiệp không trả công cho số giờ làm việc, mà cho giá trị và kết quả mỗi người tạo ra. "Sự chăm chỉ vẫn rất quan trọng, nhưng nó chỉ là tấm vé gửi xe để bạn bước vào cuộc chơi, chứ không phải thứ đảm bảo bạn chiến thắng", Phát nói.
Từ kinh nghiệm vượt qua giai đoạn kiệt sức, Thành Phát cho rằng để thành công bền vững mà vẫn giữ được sức khỏe tinh thần và chất lượng cuộc sống, ngoài sự chăm chỉ, người trẻ cần bốn yếu tố: Sự rõ ràng về mục tiêu sống, khả năng tự học, quản lý sự chú ý và sức khỏe thể chất.
Thực tế, dù còn ngồi trên giảng đường hay vừa mới tốt nghiệp, không ít Gen Z đã sớm trăn trở về bài toán thu nhập, chi phí sinh hoạt và tương lai tài chính của bản thân.
Nguyễn Vũ Quỳnh Anh (23 tuổi, cử nhân Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam) cho biết, từ khi chuẩn bị bước chân vào thị trường lao động, cô đã cảm nhận rõ sức ép phải sớm có thu nhập ổn định để tự chủ cuộc sống. Chi phí sinh hoạt, cùng những mục tiêu như mua nhà, mua xe khiến cô không cho phép mình "thả lỏng".
"Chăm chỉ vẫn rất quan trọng, nhưng chỉ chăm chỉ thôi là chưa đủ. Bây giờ phải có thêm kỹ năng, khả năng thích nghi, biết ứng dụng công nghệ và nắm bắt xu hướng mới tạo được lợi thế", Quỳnh Anh chia sẻ.
Ảnh minh họa bằng AI.
Còn với Nguyễn Minh Trang (20 tuổi, sinh viên Đại học Bách khoa Hà Nội), Gen Z không mất niềm tin vào giá trị của sự chăm chỉ mà chỉ đang nhìn nhận khác về khái niệm này, đặc biệt trong bối cảnh AI và sự cạnh tranh công việc ngày càng gay gắt, chỉ "cắm cúi" làm việc là chưa đủ.
"Nếu chỉ chăm chỉ một cách mù quáng, thiếu tư duy chiến lược, khả năng thích ứng và làm chủ công nghệ rất dễ bị thay thế", Minh Trang nói.
Thị trường lao động đã khác
Dưới góc độ tuyển dụng, bà Lê Thị Bích Nga (Emily Le) - Founder DigiSource, Co-founder & CEO ZA Office cho rằng, sự chăm chỉ chưa bao giờ là yếu tố duy nhất quyết định thành công.
Thay vào đó, doanh nghiệp ngày càng đánh giá nhân sự dựa trên giá trị và kết quả tạo ra, thay vì số giờ làm việc. "Một người biết ứng dụng công nghệ, làm việc tinh gọn trong 8 tiếng nhưng tạo ra kết quả xuất sắc sẽ có giá trị hơn việc ngồi ở văn phòng đến khuya", bà Bích Nga nói.
Lý giải thêm về nguyên nhân Gen Z không còn niềm tin tuyệt đối vào quan niệm "chỉ cần chăm chỉ sẽ thành công", TS. Phạm Thanh Hằng - giảng viên ngành Quản trị nhân sự, Khoa Kinh doanh, Đại học RMIT Việt Nam cho rằng, việc này không đơn thuần là sự thay đổi trong tư duy của một thế hệ, mà phản ánh sự dịch chuyển mạnh mẽ của thị trường lao động.
"Khi bước vào thị trường việc làm, Gen Z đối mặt với liên tiếp những biến động: Đại dịch COVID-19, sự phát triển nhanh chóng của AI, các đợt cắt giảm nhân sự quy mô lớn ngay cả ở những tập đoàn hàng đầu, trong khi chi phí nhà ở và sinh hoạt tăng nhanh hơn nhiều so với thu nhập. Gen Z không mất niềm tin vào sự chăm chỉ. Họ mất niềm tin vào mối quan hệ tuyến tính giữa chăm chỉ và thành công", TS. Phạm Thanh Hằng nhận định.
TS. Phạm Thanh Hằng cũng cho rằng, Gen Z không lười biếng hay thiếu nỗ lực mà chỉ đầu tư nỗ lực có chọn lọc. Họ sẵn sàng cống hiến nếu công việc mang lại cơ hội học hỏi và phát triển; ngược lại sẽ chủ động tìm lựa chọn khác khi không thấy triển vọng.
Vì vậy, bên cạnh mức lương, người trẻ ngày càng coi trọng môi trường làm việc, cơ hội phát triển và sức khỏe tinh thần khi lựa chọn nghề nghiệp.
Đưa ra lời khuyên cho người trẻ, TS. Hằng cho rằng, trong một thị trường lao động nhiều biến động, điều quan trọng không phải là tìm công việc tốt, mà là tư duy xây dựng một sự nghiệp phù hợp.
"Thị trường lao động thay đổi liên tục, rất khó để có một công việc hoàn hảo hay một lộ trình nghề nghiệp cố định. Điều quan trọng hơn là mỗi người hiểu rõ giá trị của bản thân, chủ động học hỏi và sẵn sàng điều chỉnh khi hoàn cảnh thay đổi", TS. Phạm Thanh Hằng nêu.
Để đạt được những mục tiêu nghề nghiệp, người trẻ nên thường xuyên tự hỏi mình 3 câu hỏi: "Tôi muốn trở thành người như thế nào?", "Công việc này đang giúp tôi tiến gần mục tiêu đó hay không?" và "Điều gì cần thay đổi để tôi tiếp tục phát triển?".
Khi có thể trả lời 3 câu hỏi đó một cách rõ ràng, người trẻ sẽ vừa bảo vệ được sức khỏe tinh thần, vừa duy trì được động lực phát triển trong thời gian dài.
Cùng nhìn nhận về xu hướng Gen Z đề cao cân bằng giữa cuộc sống và làm việc, bà Lê Thị Bích Nga cho rằng điều này không đồng nghĩa với lười biếng hay thiếu chí tiến thủ. Điều quan trọng là người lao động vẫn hoàn thành cam kết công việc với chất lượng cao, đồng thời biết quản trị năng lượng để tránh kiệt sức.
"Những năm đầu sự nghiệp vẫn là giai đoạn quan trọng để dấn thân, nhận bài toán khó và tích lũy kỹ năng. Chăm chỉ thời AI không phải là làm nhiều hơn, mà là làm đúng việc, đúng phương pháp và liên tục nâng cấp tư duy để tạo ra giá trị", bà Nga nhấn mạnh.
