Sang chấn liên thế hệ
Nhìn nhận từ vụ việc bé gái 4 tuổi ở Hà Nội tử vong do bị bạo hành bởi mẹ ruột và người tình, ThS. Phạm Thị Thanh Mai - Phó Bộ môn Các khoa học xã hội, khoa Công tác xã hội, Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam cho rằng, chính hoàn cảnh xuất thân của người mẹ có cha mẹ ly hôn từ sớm, nghỉ học sớm rồi rời nhà đi làm ăn xa là một trong những nguyên nhân sâu xa dẫn tới thiếu nhận thức, cũng như trách nhiệm của người làm cha mẹ với con cái.
Theo chuyên gia, một người lớn lên trong gia đình đứt gãy, thiếu chăm sóc ổn định, học vấn thấp, rời nhà sớm, lao động xa nhà và làm mẹ khi chưa được hỗ trợ thường thiếu nhiều điều kiện để học kỹ năng làm cha mẹ, không hiểu nhu cầu phát triển của trẻ, quản lý cảm xúc, chăm sóc an toàn và tìm kiếm trợ giúp khi quá tải.
Ở những trường hợp như vậy, “sang chấn liên thế hệ” có thể xuất hiện, người từng thiếu gắn bó an toàn, từng chứng kiến hoặc trải nghiệm bỏ mặc, bạo lực, thiếu yêu thương có nguy cơ lặp lại các mô thức ứng xử thô bạo với con.
Tuy nhiên, hoàn cảnh khó khăn chỉ giúp nhận diện nguy cơ để phòng ngừa và can thiệp sớm, đó không bao giờ là lý do biện minh cho hành vi bạo lực. Theo đó, trách nhiệm pháp lý, đạo đức và trách nhiệm bảo vệ trẻ vẫn thuộc về người lớn và các chủ thể có liên quan.
"Đứt gãy hôn nhân không tự động dẫn tới bạo lực nhưng vấn đề nghiêm trọng xuất hiện khi người lớn không xử lý được khủng hoảng của mình, để đau khổ, giận dữ, thất bại, ghen tuông hoặc áp lực mưu sinh tràn sang quan hệ với con. Khi đó, trẻ có thể trở thành nơi trút giận, “vật thay thế” cho xung đột vợ chồng, hoặc bị bỏ mặc vì cha/mẹ mải sinh tồn, mải quan hệ mới hay rơi vào khủng hoảng tâm lý", ThS. Phạm Thị Thanh Mai nói.
Dưới góc độ tâm lý, TS. Nguyễn Đỗ Hồng Nhung - Giảng viên khoa Tâm lý - Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Thái Nguyên cho rằng, khi nhìn nhận các vụ việc đau lòng liên quan đến trẻ em thời gian qua, không nên đơn giản hóa vấn đề theo hướng cho rằng ly hôn là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến bạo lực với trẻ.
“Đứt gãy hôn nhân” cần được xem là một yếu tố nguy cơ, nhưng điều đáng lo ngại hơn là sự đổ vỡ trong chức năng chăm sóc, gắn bó và trách nhiệm của người lớn sau những biến động gia đình.
Theo chuyên gia tâm lý Nguyễn Đỗ Hồng Nhung, điều trẻ em cần nhất không phải là một cuộc hôn nhân được duy trì bằng mọi giá, mà là một môi trường sống an toàn, ổn định, nơi có những người lớn đủ năng lực yêu thương, chăm sóc và bảo vệ trẻ. Khi cha mẹ ly hôn, tái hôn hoặc hình thành các mối quan hệ mới, trẻ rất dễ rơi vào trạng thái bị bỏ quên, thiếu điểm tựa cảm xúc, thậm chí trở thành đối tượng phải chịu đựng sự trút giận, kiểm soát hoặc bạo hành từ người lớn.
Vì vậy, thay vì chỉ nhìn vào tình trạng hôn nhân của cha mẹ, xã hội cần quan tâm nhiều hơn đến chất lượng chăm sóc trẻ trong các gia đình sau ly hôn, gia đình tái cấu trúc hoặc gia đình có sự xuất hiện của cha dượng, mẹ kế, người tình của bố mẹ. Đây là những môi trường cần được hỗ trợ, giám sát và đồng hành nhiều hơn, không phải để kỳ thị, mà để giảm thiểu nguy cơ trẻ bị tổn thương.
Giáo dục kỹ năng làm cha mẹ tích cực
Theo ThS. Phạm Thị Thanh Mai - Phó Bộ môn Các khoa học xã hội, khoa Công tác xã hội, Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam, trước hết cần khẳng định một nguyên tắc đạo đức rất rõ, xung đột hôn nhân là vấn đề của người lớn, trẻ em không phải nơi trút giận, không phải công cụ trả thù, không phải “gánh” thất bại của cha mẹ. Dù cha mẹ ly thân, ly hôn, tái hôn hay có quan hệ mới, trẻ vẫn có quyền được yêu thương, chăm sóc, bảo vệ, được lắng nghe và được sống trong môi trường không bạo lực.
Ở cấp gia đình, chúng ta cần phổ biến mạnh mẽ kỹ năng làm cha mẹ tích cực như kiểm soát tức giận, biện pháp kỷ luật tích cực không đòn roi, nhận biết dấu hiệu quá tải tâm lý, biết xin hỗ trợ, tách mâu thuẫn vợ chồng khỏi việc chăm sóc con, thống nhất nguyên tắc đồng nuôi dạy con sau chia tay.
Một gia đình “khỏe mạnh” không phải là gia đình không có mâu thuẫn, mà là gia đình biết dừng lại trước bạo lực, biết sửa chữa sau xung đột và đặt lợi ích tốt nhất của trẻ lên trước cảm xúc nhất thời của người lớn.
Ở tầm vĩ mô, cần coi giáo dục làm cha mẹ và phòng chống bạo lực gia đình là dịch vụ thiết yếu bằng việc lồng ghép trong trường học, y tế cơ sở, tư vấn tiền hôn nhân, chăm sóc thai sản, nhóm cha mẹ tại cộng đồng.
"Mở rộng dịch vụ tham vấn tâm lý - công tác xã hội cho gia đình nguy cơ cao; tăng trách nhiệm phát hiện sớm của giáo viên, y tế, tổ dân phố/thôn bản; bảo đảm Tổng đài 111 và các kênh báo tin ngoại tuyến dễ tiếp cận; hỗ trợ gia đình đơn thân, gia đình di cư, cha mẹ trẻ tuổi, gia đình nghèo; đồng thời xử lý nghiêm bạo lực để xã hội hiểu rằng “dạy con” không bao giờ đồng nghĩa với làm tổn hại thân thể và nhân phẩm của trẻ", ThS Mai nói.
Mặt khác, bạo lực đối với trẻ em có thể xảy ra ở mọi vùng miền, nhóm xã hội và dân tộc; điểm khác nhau thường nằm ở mức độ được phát hiện, báo cáo và can thiệp. Việc các ca được ghi nhận tập trung ở thành phố lớn không nhất thiết có nghĩa là đô thị có bạo lực nhiều hơn tuyệt đối, mà còn phản ánh khả năng tiếp cận điện thoại, internet, tổng đài 111, bệnh viện, trường học, truyền thông và dịch vụ bảo vệ trẻ em tốt hơn.
"Qua nhiều năm làm việc với trẻ em ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, tôi nhận thấy bạo lực trẻ em ở những nơi này có thể bị che khuất hơn do khoảng cách địa lý, rào cản ngôn ngữ, hạn chế về công nghệ, tâm lý “chuyện nhà đóng cửa bảo nhau”, phụ thuộc kinh tế, thiếu cán bộ công tác xã hội chuyên trách và tập quán kỷ luật trẻ bằng đòn roi còn được chấp nhận ở một số nơi.
Khi bị bạo hành, trẻ có thể không biết gọi ai, không có thiết bị riêng, sợ bị mắng thêm, sợ làm cha mẹ bị phạt, hoặc không tin rằng người ngoài có thể bảo vệ mình", chuyên gia nói.
Theo ThS. Phạm Thị Thanh Mai - Phó bộ môn Các khoa học xã hội, khoa Công tác xã hội, Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam, sự khác biệt lớn nhất là tính “ẩn” của vụ việc. Trẻ có thể chịu đựng lâu hơn, dấu hiệu được phát hiện muộn hơn và việc can thiệp cần nhạy cảm văn hóa hơn. Vì vậy, ở chính những vùng sâu, vùng xa, càng cần tăng kênh bảo vệ tại chỗ giáo viên, nhân viên y tế thôn bản, cán bộ phụ nữ, đoàn thanh niên, người có uy tín trong cộng đồng, đường dây 111, điểm tư vấn lưu động và truyền thông bằng tiếng dân tộc khi cần.
