Ngôi nhà hơn trăm tuổi ở phố Hàng Cân
Ẩn sau cánh cửa gỗ lim sẫm màu tại số 42 phố Hàng Cân là một không gian khiến nhiều người bất ngờ. Giữa khu phố cổ vốn quen với nhịp buôn bán ồn ã, căn nhà cổ hơn trăm năm tuổi nằm lọt thỏm như một bảo tàng của ký ức: mái ngói phủ rêu, lan can gỗ lim đã ngả màu, chiều sâu ngôi nhà kéo dài hơn 40 m theo cấu trúc “hộp diêm” đặc trưng của kiến trúc Hà Nội cuối thế kỷ 19.
Người giữ gìn không gian ấy là bà Lê Thị Thanh Tâm, năm nay đã 81 tuổi. Bà Tâm là thế hệ thứ 5 sống trong căn nhà này, từ cái thời phố Hàng Cân vẫn còn tên Pháp là “rue des Balances”.
Được biết, ngôi nhà được xây dựng vào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Cho tới nay đã được hơn 130 tuổi. Người xây dựng ngôi nhà là cụ Trần Hữu Lập (người gốc Hà Nội), người sáng lập ra cửa hiệu Ích - An nổi tiếng vào đầu thế kỷ 20.
Cụ Lập có 2 người con trai, con trai cả là ông Trần Hữu Đạt và người con trai út là cố GS. Trần Hữu Tước. Ngôi nhà gần như được bảo tồn nguyên vẹn. Mặc dù nhiều người muốn thuê để tận dụng đất vàng làm kinh doanh song bà Tâm không đồng ý. “Nếu cho thuê, người ta sửa sang thì mất hồn nhà”, bà Tâm nói.
Trước khi gắn bó với tranh Đông Hồ, gia đình bà Tâm từng là địa chỉ bán giấy dó nổi tiếng ở phố cổ. Tấm biển “Ích - An” có lịch sử từ những năm đầu thế kỷ 20 vẫn được giữ nguyên. Cho đến nay, địa chỉ này gần như là nơi duy nhất vẫn còn bán giấy dó giữa khu phố cổ.
Những tờ giấy mỏng, nhẹ, dai, được làm hoàn toàn thủ công, trở thành điểm thu hút đối với du khách nước ngoài. Chính từ những câu hỏi rất tự nhiên của họ, “giấy này dùng để làm gì?”, “Tranh Đông Hồ là gì?”, bà Tâm bắt đầu nghĩ đến việc đưa tranh Đông Hồ về phố.
Bà Tâm liên hệ với nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế, một trong những người tâm huyết với tranh Đông Hồ ở Bắc Ninh, để mua tranh về treo và giới thiệu. Ban đầu chỉ là vài chục bức, treo xen giữa không gian nhà cổ. Nhưng rồi, lượng khách ghé thăm ngày một đông. Có người vào xem nhà, có người mua giấy dó, rồi bị những bức tranh dân gian đầy màu sắc cuốn hút.
Ở chỗ bà Tâm, tranh Đông Hồ không được bày bán theo kiểu cửa hàng. Chúng hiện diện như một phần của không gian sống. Bà kiên nhẫn kể cho khách nghe câu chuyện của từng bức, từ “Đám cưới chuột”, “Vinh quy bái tổ”, “Thiên hạ thái bình” đến “Đấu vật”. Bà Tâm nhờ người dịch nội dung sang nhiều thứ tiếng, đóng thành album nhỏ để du khách tiện tìm hiểu.
Tệp khách hàng của bà mở ra, người này mách cho người kia, lâu dần, 42 Hàng Cân trở thành địa chỉ “phải đến” của rất nhiều du khách nước ngoài khi có dịp ghé Hà Nội. Không ít khách quen quay lại sau nhiều năm, dẫn theo bạn bè, người thân. Tranh Đông Hồ từ căn nhà cổ ấy đã theo chân họ đến châu Âu, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc… như những sứ giả văn hóa lặng lẽ.
Vẫn là tranh Ðông Hồ nhưng hiện đại hơn
Nếu không có sự “dắt mối” của một người bạn Pháp, chính tôi cũng không hề biết, ở Hà Nội còn có một địa chỉ bán tranh Đông Hồ cực kỳ quen thuộc với khách ngoại quốc. Lối vào cửa hàng chính trên phố Hoàng Hoa Thám rất bé, chi nhánh thứ hai của nó trên phố Đội Cấn cũng không khá khẩm hơn, nhưng có lẽ ứng với câu “rượu ngon không sợ ngõ sâu”, lượng khách tìm đến đây không hề ít.
Khác với không gian trầm mặc của Hàng Cân, các cửa hàng ở Hoàng Hoa Thám chú trọng vào việc trưng bày đa dạng mẫu mã. Bên cạnh những bức tranh truyền thống in từ ván khắc gỗ cổ, còn có nhiều mẫu cải tiến về kích thước, bố cục, màu sắc, phù hợp hơn với không gian sống hiện đại. Ngoài tranh Đông Hồ, ở đây có cả tranh Hàng Trống, tranh Kim Hoàng…
Ưu thế lớn của các cửa hàng này là khả năng quảng bá tốt. Thông tin được cập nhật thường xuyên trên các nền tảng du lịch, mạng xã hội, được nhiều blog du lịch nước ngoài giới thiệu như một điểm đến văn hóa đặc sắc.
Chủ các cửa hàng cho biết, nhiều du khách nước ngoài đặc biệt thích những mẫu tranh có chủ đề đời sống, lễ hội, con vật, bởi tính biểu tượng rõ ràng và câu chuyện đằng sau. Ví dụ, bức “Đám cưới chuột”, bên cạnh những thông tin về nội dung, chất liệu tranh, người bán còn thòng một “thông điệp” khá thú vị: “Bài học ông cha ta gửi gắm qua bức tranh là để giữ được giá trị sống của mình để thủ thân, bảo toàn tính mạng, phải khôn khéo, linh hoạt, quyền biến, hết sức tỉnh táo với kẻ thù”. Hoặc bức “Hứng dừa” được thuyết minh như sau: “Bức tranh mang ý nghĩa sâu sắc về sự đoàn kết, đồng lòng của cả gia đình trong việc vun đắp hạnh phúc, “Khen ai khéo dựng nên dừa/ Đấy trèo đây hứng cho vừa một đôi”…
Làng Ðông Hồ, nay thuộc xã Sông Hồ, Bắc Ninh, là cái nôi của dòng tranh Ðông Hồ, với lịch sử được cho là kéo dài khoảng 500 năm, từ thời Lê. Tuy nhiên, số gia đình còn làm tranh ngày càng ít. Nghề truyền thống hiện đang đối mặt với nhiều thách thức, từ thị trường, nhân lực đến thị hiếu thẩm mỹ thay đổi.
Chiều 9/12, kỳ họp lần thứ 20 của Ủy ban Liên Chính phủ về Bảo vệ Di sản văn hóa phi vật thể diễn ra tại New Delhi đã công bố: Nghề làm tranh dân gian Ðông Hồ của Việt Nam được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại.
Việc có sẵn bản thuyết minh tiếng Anh, Pháp, Nhật giúp khách nước ngoài dễ tiếp cận hơn, thậm chí cả một đoạn thơ như thế này cũng có bản tiếng Anh: “Hỡi cô đi đường cái quan/ Dừng chân ngắm cảnh mà tan nỗi sầu/ Mua tờ tranh điệp tươi màu/ Mua đàn gà lợn thi nhau đẻ nhiều”.
Chantal Marceau, nghiên cứu sinh người Bỉ chia sẻ, cô đến Hoàng Hoa Thám để mua tranh Đông Hồ về làm quà cho bạn, vốn đã từng đến tận làng Hồ, Chantal biết, “ở đó người ta không có bức “Cá chép vượt Vũ Môn” mà chỉ có “Lý ngư vọng nguyệt”, nhưng vì quá thích cách giải thích của người bán tranh, về ý nghĩa tốt đẹp của tích vượt Vũ Môn, Chantal đã mua hẳn ba bức để về làm quà cho bạn.
Chantal cho rằng, tranh Đông Hồ không nên chỉ tồn tại như một ký ức được bảo tồn, mà có thể để nó sống như một thực thể đang vận động, thích nghi và lan tỏa. Như thế dòng tranh này mới có cơ hội thoát khỏi số phận phải “bảo vệ khẩn cấp”.