Chọn ngành, chọn trường trong tâm thế mơ hồ
“Em không có môn nào thực sự nổi trội nên rất khó xác định mình hợp với ngành nào. Càng tìm hiểu em càng rối vì ngành nào cũng thấy hay, cũng có triển vọng. Em vẫn chưa phân biệt được đó là sở thích của mình hay chỉ là cảm giác thấy ngành đó phù hợp”.
Đó là chia sẻ của em Hải Anh (sống tại phường Long Biên, Hà Nội), thí sinh lớp 12 tham dự kỳ thi tốt nghiệp THPT năm nay chia sẻ.
Dù đạt mức điểm 26.5 khối D01 và có nhiều cơ hội xét tuyển, Hải Anh vẫn gặp khó khăn khi đăng ký nguyện vọng. Sau khi tham khảo thông tin tuyển sinh và các buổi tư vấn, em vẫn chưa xác định được mình thực sự phù hợp với ngành học nào.
Ảnh: Thảo Linh
Sự thiếu định hướng khiến Hải Anh nhiều lần điều chỉnh nguyện vọng. Nữ sinh phân vân giữa việc chọn một trường đại học có danh tiếng trước và ngành học không quá quan trọng, hay ưu tiên lựa chọn ngành học mình có thể gắn bó lâu dài.
“Em nghĩ cứ vào một trường mình thích trước rồi tính ngành sau. Nhưng em chỉ sợ sau này học được 1, 2 năm mới nhận ra mình không hợp, lúc đó sẽ rất khó để bắt đầu lại”, nữ sinh trăn trở.
Bên cạnh những học sinh chưa xác định được đam mê, không ít thí sinh lại lựa chọn ngành học theo xu hướng hoặc theo bạn bè cũng khá phổ biến.
Em Trung Đức (sống tại xã Thuận Thành, Bắc Ninh) cho biết dự định đăng ký ngành Công nghệ thông tin dù đây không phải thế mạnh của mình. Quyết định này của Đức phần lớn đến từ những thông tin trên mạng xã hội và lựa chọn của bạn bè xung quanh.
“Em thấy AI và Công nghệ thông tin đang được nhắc đến nhiều, em chưa hình dung rõ vào đại học sẽ học những gì. Nhưng em nghĩ đây là lĩnh vực có nhiều cơ hội việc làm, biết đâu sau này học dần sẽ quen”, Đức cho biết.
Không chỉ các ngành hot, với những nhóm ngành đặc thù như mỹ thuật hay thiết kế, nhiều thí sinh cũng không tránh khỏi sự phân vân.
Yêu thích hội họa từ nhỏ, Thùy Châu (sống tại phường Ba Đình, Hà Nội) vẫn mông lung khi lựa chọn ngành học.
"Có hôm em chốt sẽ đăng ký Thiết kế đồ họa, nhưng sau khi nghe mọi người góp ý lại thấy phân vân. Em sợ chọn theo sở thích sau này khó xin việc, còn chọn ngành khác lại không có động lực học", Châu nói.
Thực tế trên cho thấy, nhiều thí sinh vẫn lựa chọn ngành học dựa trên cảm nhận, xu hướng hoặc kỳ vọng về cơ hội việc làm, thay vì xuất phát từ năng lực và định hướng của bản thân.
Gạt bỏ tâm lý "chọn sai" là kết thúc sự nghiệp
Tình trạng học sinh lớp 12 chọn ngành, chọn trường trong sự mơ hồ, dẫn đến hành động chọn đại theo bạn bè, theo áp lực gia đình hoặc theo các xu hướng bề nổi không chỉ là vấn đề tâm lý cá nhân.
Dưới góc nhìn xã hội học, TS. Nguyễn Đỗ Hương Giang - chuyên gia Xã hội học, công tác tại Trường Chính trị tỉnh Thái Nguyên cho rằng, đây là hệ quả của sự đứt gãy trong cấu trúc định hướng, sự thiếu hụt kết nối giữa năng lực tự nhận thức của học sinh và sự biến động không ngừng của thị trường lao động.
Để giải quyết thực trạng này, chúng ta cần một chiến lược chuyển đổi tư duy từ chọn trường để lấy bằng sang xây dựng lộ trình phát triển kỹ năng. Sai lầm phổ biến nhất khiến học sinh mơ hồ là tư duy coi việc chọn ngành là một "định mệnh" có tính chất sinh tử. Học sinh thường lầm tưởng rằng chọn sai ngành là kết thúc sự nghiệp. Tuy nhiên, trong nền kinh tế tri thức hiện nay, khái niệm nghề nghiệp đã dịch chuyển sang hướng nghề nghiệp linh hoạt.
"Chúng ta cần định hướng cho các em hiểu rằng bằng đại học chỉ là một "tấm vé vào cửa" cho chặng đầu tiên. Kỹ năng thích ứng và khả năng học tập suốt đời mới là giá trị cốt lõi. Khi học sinh hiểu rằng con đường phía trước là một chuỗi các thử nghiệm và điều chỉnh thay vì một đường thẳng tắp, các em sẽ giảm bớt áp lực tâm lý, từ đó loại bỏ hành vi "tặc lưỡi" vì sợ sai", TS. Nguyễn Đỗ Hương Giang nói.
Sự mơ hồ trong chọn ngành học, trường học của các sĩ tử cũng đến từ khoảng trống thông tin. Học sinh không nên bắt đầu bằng câu hỏi "ngành nào dễ kiếm tiền", mà phải bắt đầu bằng việc hệ thống hóa năng lực bản thân, tìm điểm chung nhất giữa đam mê, sở trường và giá trị mà xã hội mang lại.
Thay vì chọn ngành, chọn nghề theo cảm xúc, hãy lập bảng so sánh các trường đại học dựa trên các tiêu chí: Chương trình đào tạo thực tế, chất lượng giáo dục, cơ hội thực tập, mạng lưới cựu sinh viên và tính phù hợp với định hướng dài hạn. Việc đặt các lựa chọn lên bàn cân định lượng sẽ buộc não bộ phải tư duy logic, loại trừ những lựa chọn cảm tính.
Dưới góc độ xã hội học, chuyên gia cho rằng, sự "tặc lưỡi" thường là cơ chế phòng vệ của học sinh trước áp lực từ kỳ vọng của cha mẹ hoặc sự cạnh tranh khốc liệt của môi trường giáo dục. Rõ ràng, nhà trường cần xây dựng hệ thống hướng nghiệp dựa trên trải nghiệm. Thay vì những bài diễn thuyết dài dòng, hãy đưa học sinh đến các doanh nghiệp, tổ chức xã hội, các cộng đồng nghề nghiệp để các em "chạm" vào thực tế.
Theo chuyên gia, cha mẹ cũng cần chuyển đổi vai trò từ người quyết định sang người đồng hành thay vì định hướng "con phải học trường này vì nó ổn định, có cơ hội xin việc", hãy hỏi "con đã tìm hiểu những gì về ngành này, và nếu ngành này thay đổi trong 5 năm tới thì con sẽ xoay xở ra sao?".
Chọn ngành, chọn trường không phải là việc tìm kiếm một đáp án đúng duy nhất, mà là quá trình học cách ra quyết định. Nếu học sinh bước vào ngưỡng cửa đại học với tâm thế của một người nghiên cứu lộ trình của chính mình, các em sẽ không bao giờ "tặc lưỡi" và bước đi đầy sự chủ động, bản lĩnh.
