Từ nền kinh tế kiệt quệ tới công xưởng châu Á
Trao đổi với PV Tiền Phong, chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long nhấn mạnh thời khắc ngay khi giành độc lập năm 1945: Việt Nam phải đối mặt với muôn vàn khó khăn như nạn đói, giặc ngoại xâm, giặc dốt... nền kinh tế kiệt quệ. Trong suốt 3 thập kỷ kháng chiến, kinh tế được đặt trong cơ chế bao cấp, tập trung chủ yếu vào tự lực tự cường, ưu tiên phục vụ kháng chiến. Dù nghèo nàn, nhưng giai đoạn này đã tạo nền tảng tinh thần và tổ chức cho một nền kinh tế độc lập, với các mô hình hợp tác xã nông nghiệp, xí nghiệp quốc doanh và hệ thống phân phối tập trung.
Thời kỳ bao cấp và đổi mới (1975 - 1986): Sau thống nhất, Việt Nam áp dụng mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung, với kỳ vọng nhanh chóng công nghiệp hóa đất nước. Tuy nhiên, mô hình này bộc lộ nhiều bất cập lạm phát phi mã (có thời kỳ lên đến 700%/năm), sản xuất đình trệ, khan hiếm hàng hóa. Đỉnh điểm, đến giữa thập niên 1980, nền kinh tế rơi vào khủng hoảng toàn diện. Chính bối cảnh này đã đặt ra yêu cầu đổi mới.
Đổi mới toàn diện và hội nhập quốc tế (1986 - 2000): Đại hội VI (1986) đánh dấu bước ngoặt khi Đảng khởi xướng đường lối đổi mới, chuyển từ cơ chế tập trung bao cấp sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Kết quả là GDP giai đoạn 1990 - 2000 tăng trưởng trung bình 7,6%/năm. Xuất khẩu tăng trưởng vượt bậc, từ 789 triệu USD năm 1986 lên hơn 14,5 tỷ USD năm 2000. Việt Nam từng bước mở cửa, bình thường hóa quan hệ với Mỹ (1995) và gia nhập ASEAN (1995).
Thời kỳ hội nhập sâu rộng và tăng trưởng cao (2000 - 2020): Bước vào thế kỷ XXI, Việt Nam tăng tốc hội nhập kinh tế quốc tế như gia nhập WTO (2007), ký hàng loạt hiệp định thương mại tự do (CPTPP, EVFTA, RCEP). Thành quả nổi bật là tổng sản phảm quốc nội (GDP) năm 2020 đạt hơn 270 tỷ USD, thu nhập bình quân đầu người vượt 2.750 USD, so với 130 USD năm 1990. Việt Nam trở thành công xưởng mới của châu Á, với dòng vốn FDI tích lũy đạt hơn 380 tỷ USD. Tỷ lệ nghèo đa chiều giảm mạnh, từ hơn 58% năm 1993 xuống dưới 3% vào năm 2020.
Trong bối cảnh mới (2020 - 2025): Dù chịu tác động nặng nề từ COVID-19, Việt Nam vẫn là một trong số ít quốc gia duy trì tăng trưởng dương năm 2020 (2,9%). Đến năm 2024, GDP danh nghĩa đạt khoảng 433 tỷ USD, quy mô đứng thứ 5 Đông Nam Á, với thu nhập bình quân đầu người đạt 4.620 USD (theo Ngân hàng Thế giới). Việt Nam chính thức bước vào nhóm nước có thu nhập trung bình cao.
Những "con số biết nói" sau 80 năm
PGS, TS. Ngô Trí Long chỉ ra, dấu mốc quan trọng nhất trong sự phát triển là ổn định kinh tế vĩ mô. Trong giai đoạn 2014 - 2024, lạm phát bình quân chỉ xấp xỉ 2,9%/năm, liên tục nằm dưới mục tiêu 4%, điều này phản ánh năng lực điều hành giá và chính sách vĩ mô thận trọng.
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế năm 2024, nông, lâm, thủy sản còn 11,86% GDP; công nghiệp và xây dựng 37,64%; dịch vụ 50,5%, cho thấy dịch vụ và công nghiệp trở thành trụ cột tăng trưởng. Xuất khẩu bứt phá năm 2024, xuất khẩu đạt 405,5 tỷ USD (tổng xuất nhập khẩu 786,3 tỷ USD; xuất siêu gần 24,8 tỷ USD).
So với gần 789 triệu USD năm 1986, quy mô xuất khẩu hiện lớn gấp hơn 500 lần - một bước nhảy vọt về năng lực sản xuất và hội nhập. Hiện nay, Việt Nam đã ký kết và thực thi 17 FTA và nhiều FTA đang đàm phán (trong đó có CEPA Việt Nam - UAE; ASEAN - Canada), nổi bật là các FTA “thế hệ mới” như CPTPP, EVFTA, UKVFT giúp đa dạng thị trường, tăng sức chống chịu chuỗi cung ứng. Xã hội và con người tuổi thọ trung bình 2023 đạt 74,5 tuổi; tỷ suất tử vong trẻ sơ sinh giảm mạnh, bảo hiểm y tế bao phủ gần 93% dân số - các chỉ tiêu phúc lợi được cải thiện rõ rệt trong ba thập kỷ qua.
Đột phá thể chế - nền móng của phát triển
Từ những kết quả đạt được, PGS.TS Ngô Trí Long khẳng định, đột phá thể chế - nền móng của phát triển. Thể chế phải thực sự trở thành “bệ đỡ” cho phát triển bền vững. Sau 80 năm, Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu, song chất lượng thể chế kinh tế thị trường vẫn còn khoảng cách với các nước tiên tiến. Để bứt phá, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường đầy đủ, hiện đại, minh bạch, vận hành trên nền tảng pháp quyền. Điều này đòi hỏi đơn giản hóa thủ tục hành chính, loại bỏ rào cản kinh doanh, xây dựng môi trường cạnh tranh công bằng và nâng cao năng lực quản trị nhà nước.
Theo Báo cáo Năng lực cạnh tranh toàn cầu 2023 của Diễn đàn kinh tế thế giới, Việt Nam mới đứng thứ 67/141 quốc gia về thể chế - cho thấy dư địa cải cách còn rất lớn.
Việt Nam cần nâng tầm năng suất và đổi mới sáng tạo. Để thoát khỏi “bẫy thu nhập trung bình”, động lực then chốt là năng suất và đổi mới sáng tạo. Năng suất lao động của Việt Nam năm 2023 mới đạt khoảng 18.000 USD theo sức mua tương đương (PPP), chỉ bằng 20% Malaysia và 6% Singapore (theo số liệu của Ngân hàng Thế giới). Muốn bứt phá, Việt Nam cần đầu tư mạnh vào khoa học - công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ xanh - những lĩnh vực định hình kinh tế toàn cầu trong thập kỷ tới. Xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, tạo điều kiện để doanh nghiệp tư nhân trở thành lực lượng dẫn dắt.
Hiện khu vực tư nhân chiếm hơn 42% GDP, nhưng tỷ lệ đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) còn hạn chế, cần tăng chi cho R&D từ mức 0,42% GDP (2021) lên ít nhất 2% GDP vào năm 2030 - ngang bằng Hàn Quốc ở giai đoạn đầu phát triển, thay vì thấp hơn xa mức trung bình 2,5% của OECD.
Về xây dựng nền kinh tế xanh và số, chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long cho biết, trong bối cảnh biến đổi khí hậu và chuyển dịch năng lượng toàn cầu, Việt Nam không thể đi theo con đường phát triển “nâu” truyền thống. Trong phát triển năng lượng tái tạo, Việt Nam hiện đã lắp đặt trên 20 GW điện mặt trời và hơn 5 GW điện gió, đứng thứ 9 thế giới về công suất điện mặt trời (IEA 2024). Tương lai cần hướng tới hydrogen xanh và lưu trữ năng lượng.
Việt Nam cần thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện, năm 2023 kinh tế số chiếm khoảng 16,5% GDP, mục tiêu đến năm 2030 là trên 30% GDP. Đây sẽ là động lực tăng trưởng mới nếu Việt Nam đi đầu trong ứng dụng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và dịch vụ công trực tuyến. Về xây dựng thị trường carbon, Việt Nam đặt mục tiêu vận hành thí điểm thị trường carbon vào nay và chính thức từ 2028, tạo công cụ kinh tế để giảm phát thải, đồng thời nắm bắt cơ hội từ xu thế kinh tế tuần hoàn.
Trao đổi với PV Tiền Phong, TS. Hà Huy Ngọc - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chính sách, chiến lược kinh tế địa phương và lãnh thổ, Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới - cho biết, xu hướng chuyển đổi sang kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn đang trở thành xu thế tất yếu, khách quan, không thể đảo ngược và là mục tiêu hướng tới của nhiều quốc gia trên thế giới nhằm phát triển thịnh vượng về kinh tế, bền vững về môi trường và công bằng về xã hội.
Tại Hội nghị Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu lần thứ 26 (COP26), 147 quốc gia đã cam kết phát thải ròng bằng 0 (PTR0) vào giữa thế kỷ XXI và đến hết năm 2021, đã có 50 quốc gia và vùng lãnh thổ ban hành chiến lược phát thải thấp theo hướng xanh, sạch với tầm nhìn dài hạn đến giữa thế kỷ XXI. Hàn Quốc, Canada, Liên Minh Châu Âu, Nhật Bản cũng như các nước đang phát triển như Trung Quốc, Malaysia, Nam Phi đều đã có những bước tiến lớn trong việc xây dựng hệ thống cơ sở pháp lý, chiến lược, lộ trình, cũng như triển khai những hành động cụ thể nhằm tiến tới tăng trưởng xanh.
Mục tiêu tăng trưởng kinh tế 2 con số không chỉ là tham vọng
TS. Hà Huy Ngọc - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chính sách, chiến lược kinh tế địa phương và lãnh thổ, Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới khẳng định, những thành tựu của đổi mới đã giúp Việt Nam từ quốc gia đi sau đã đuổi kịp, tiến cùng, vượt trước xu hướng văn minh của nhân loại và các nước trong khu vực, để trở thành quốc gia tiên phong, hình mẫu tiêu biểu toàn cầu trong chuyển đổi sang nền kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn.
Hiện tại, đất nước đang đứng trước yêu cầu cần có chủ trương, quyết sách mạnh mẽ, mang tính chiến lược và cách mạng để tạo xung lực mới, đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, để đưa đất nước phát triển mạnh mẽ trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên giàu mạnh, hiện thực hoá mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam trở thành nước đang phát triển, có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao, đến năm 2045, trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao. Như vậy, con đường ngắn nhất, nhanh nhất, duy nhất, bền vững nhất để thoát bẫy thu nhập trung bình trở thành quốc gia phát triển là phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo.
Ông Hà Huy Ngọc khẳng định: “Chúng ta đang bước vào một giai đoạn phát triển có tính chất quyết định vận mệnh của đất nước. Đại hội XIII của Đảng đã xác định mục tiêu rất rõ ràng: Đưa Việt Nam đến năm 2030 trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao theo định hướng XHCN. Để hiện thực hóa khát vọng đó, yêu cầu cấp thiết đặt ra là: Việt Nam phải đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế cao liên tục, ổn định và bền vững trong các thập niên tới”.
Theo đó, mục tiêu tăng trưởng kinh tế 2 con số trong giai đoạn tới không chỉ là tham vọng, mà còn là đòi hỏi thực tiễn, nhằm: Thu hẹp nhanh khoảng cách phát triển với các quốc gia đi trước, hóa giải nguy cơ tụt hậu; tăng cường năng lực nội sinh, sức chống chịu, xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ; tạo dựng vị thế xứng đáng của Việt Nam trên trường quốc tế.
“Nếu không kịp thời tạo lập nền tảng xác lập mô hình tăng trưởng mới, Việt Nam sẽ khó tránh khỏi nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình. Do vậy, đòi hỏi đặt ra là: Chúng ta phải kiến tạo được những đột phá thực chất, những thay đổi quyết liệt trong tư duy và hành động phát triển”, ông Ngọc nói và cho rằng Việt Nam cần xác lập một mô hình tăng trưởng mới, tập trung vào chất lượng, hiệu suất sử dụng các nguồn lực, năng suất lao động. Mô hình này phải lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và giá trị gia tăng cao làm trung tâm.
Hiện nay, Việt Nam đang ở giữa những chuyển đổi lớn về thể chế, bộ máy của chính quyền trung ương được tái cơ cấu và hệ thống chính quyền địa phương hai cấp. Những chuyển đổi này có lẽ chỉ diễn ra một lần trong mỗi thế hệ. Chúng diễn ra song hành với những nỗ lực nhằm quyết tâm hoàn thiện và tăng cường khung thể chế mang tính đặc trưng trong phần lớn lịch sử phát triển gần đây của Việt Nam. Đặc biệt, phải xóa bỏ tình trạng “thể chế chồng lấn, chính sách giằng co”, xây dựng năng lực điều hành chính sách kinh tế theo hướng linh hoạt, chủ động và có tầm nhìn dài hạn. Thể chế không thể chỉ là một bộ quy tắc hành chính - nó phải là một hệ thống thúc đẩy đổi mới, liên kết trung ương với địa phương, đồng bộ giữa khu vực công và tư.
