Kẻ lừa đảo tinh vi, nạn nhân bị hấp dẫn bởi khoản lợi 'từ trên trời rơi xuống'

PGS, TS. Nguyễn Thị Thu Trang - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Văn Hiến, TPHCM:

Song song với hoạt động hiến máu tại chương trình Chủ Nhật Đỏ, Báo Tiền Phong phối hợp với Trường Đại học Văn Hiến tổ chức tọa đàm khoa học về giao dịch ngân hàng an toàn trên không gian mạng nhằm trao đổi, thảo luận về một vấn đề đang được xã hội và cộng đồng đặc biệt quan tâm. Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ, các hoạt động tài chính, giao dịch tiền tệ ngày càng được thực hiện trên nền tảng công nghệ. Điều này mang lại nhiều tiện ích nhưng cũng kéo theo không ít rủi ro như đánh cắp dữ liệu, lừa đảo trực tuyến hay các hình thức tấn công công nghệ cao.

Hiện nay, chỉ một thao tác bất cẩn trên không gian mạng cũng có thể khiến người dùng mất đi tài sản, thậm chí là thành quả tích lũy trong nhiều năm. Vì vậy, đảm bảo an toàn tài chính cá nhân không chỉ là vấn đề của mỗi người mà còn là nền tảng cho sự phát triển bền vững của xã hội.

Trước những thách thức đó, nhà trường xác định sứ mệnh của giáo dục đại học không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức chuyên môn mà còn phải trang bị cho người học năng lực số, kỹ năng quản lý tài chính và khả năng nhận diện, phòng tránh các rủi ro trên môi trường trực tuyến. Việc nâng cao “sức đề kháng” cho sinh viên trước các chiêu thức lừa đảo và bẫy tài chính trên không gian mạng được xem là nhiệm vụ quan trọng.

Hội thảo cũng cho thấy mô hình hợp tác giữa nhà trường - doanh nghiệp - truyền thông ngày càng được phát huy hiệu quả. Trong đó, nhà trường cung cấp nền tảng tri thức và các kết quả nghiên cứu; doanh nghiệp mang đến những giải pháp công nghệ và kinh nghiệm thực tiễn; còn các cơ quan truyền thông đóng vai trò lan tỏa thông tin, giúp kiến thức và kinh nghiệm nhanh chóng tiếp cận cộng đồng.

Với gần 30 năm hình thành và phát triển, Trường Đại học Văn Hiến kiên định theo đuổi triết lý giáo dục “thành nhân trước thành danh”, hướng đến các giá trị cốt lõi như phát triển bền vững, phục vụ chuyên nghiệp, trách nhiệm với cộng đồng và không ngừng nỗ lực vươn lên trong quá trình hội nhập quốc tế. Nhà trường kỳ vọng những hoạt động học thuật gắn với thực tiễn như hội thảo lần này sẽ góp phần nâng cao nhận thức, giúp sinh viên và người dân chủ động bảo vệ mình trước các rủi ro tài chính trong thời đại số.

Đại úy Huỳnh Đỗ Tấn Thịnh - Trinh sát Đội Hình sự đặc nhiệm, Phòng PC02, Công an TPHCM:

Trong thời gian gần đây, tình hình tội phạm cướp tài sản, trộm cắp tài sản và lừa đảo chiếm đoạt tài sản có nhiều diễn biến phức tạp. Đặc biệt, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin và mạng xã hội, nhiều đối tượng đã lợi dụng môi trường mạng để thực hiện các hành vi phạm tội với phương thức ngày càng tinh vi, gây thiệt hại lớn về tài sản và ảnh hưởng đến an ninh trật tự xã hội. Việc nâng cao nhận thức và kỹ năng phòng ngừa cho người dân, đặc biệt là sinh viên và thanh niên, trở thành yêu cầu cần thiết nhằm hạn chế các nguy cơ phát sinh tội phạm trong bối cảnh hiện nay.

Một vụ việc điển hình được đề cập trong chuyên đề là vụ cướp xảy ra tại Ngân hàng Sacombank - Chi nhánh Nhị Xuân, huyện Hóc Môn cũ, sáng ngày 24/10/2023. Ba đối tượng thực hiện hành vi phạm tội gồm Nguyễn Ngọc Mỹ, 31 tuổi, ngụ tại Bình Dương; Nguyễn Thị Bích Tuyền, 23 tuổi, ngụ tại Bến Tre; và Lâm Phúc Lợi, 24 tuổi, ngụ tại Vĩnh Long. Các đối tượng đã sử dụng súng để thực hiện hành vi cướp ngân hàng, gây thiệt hại khoảng 3,8 tỷ đồng. Nguyên nhân dẫn đến hành vi phạm tội được xác định là do các đối tượng rơi vào tình trạng nợ nần, từ đó nảy sinh ý định thực hiện hành vi phạm pháp để có tiền giải quyết khó khăn tài chính.

Quá trình điều tra cho thấy các đối tượng quen biết nhau thông qua mạng xã hội Facebook, cụ thể là trong những hội nhóm liên quan đến những người gặp khó khăn tài chính. Ban đầu các đối tượng sử dụng tài khoản ảo để trao đổi thông tin, sau đó hẹn gặp trực tiếp bên ngoài nhằm bàn bạc và tìm giải pháp giải quyết vấn đề tiền bạc. Trong quá trình trao đổi, các đối tượng đã cân nhắc nhiều phương án phạm tội như trộm cắp hoặc lừa đảo chiếm đoạt tài sản, tuy nhiên cuối cùng thống nhất lựa chọn phương án cướp ngân hàng. Sau khi đi đến quyết định, các đối tượng tiến hành bàn bạc kế hoạch cụ thể, phân công nhiệm vụ rõ ràng cho từng người và trực tiếp khảo sát nhiều địa điểm ngân hàng nhằm lựa chọn mục tiêu phù hợp để thực hiện hành vi phạm tội.

Đại úy Huỳnh Đỗ Tấn Thịnh - Trinh sát Đội Hình sự đặc nhiệm, Phòng PC02, Công an TPHCM:

Cùng với các loại tội phạm truyền thống, tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong môi trường số đang gia tăng nhanh chóng với nhiều hình thức khác nhau.

Một số thủ đoạn phổ biến hiện nay có thể kể đến như lừa đảo bán các gói du lịch giá rẻ nhằm thu hút người mua, lừa đảo thông qua các cuộc gọi video sử dụng công nghệ Deepfake để giả mạo người quen hoặc người có uy tín, lừa đảo thông báo khóa SIM do chưa chuẩn hóa thông tin thuê bao, hay dụ dỗ người dùng cài đặt các ứng dụng và đường link có nội dung quảng cáo cờ bạc, cá độ hoặc tín dụng đen. Ngoài ra còn có tình trạng phát tán tin nhắn giả mạo thương hiệu nhằm đánh lừa người dùng cung cấp thông tin cá nhân hoặc thực hiện giao dịch tài chính.

Các đối tượng lừa đảo cũng thường lợi dụng tâm lý mong muốn kiếm tiền nhanh của nhiều người để thực hiện các chiêu trò lừa đảo đầu tư tài chính hoặc tuyển cộng tác viên làm việc trực tuyến với mức thu nhập hấp dẫn. Một số đối tượng giả danh cơ quan công an, viện kiểm sát hoặc tòa án để gọi điện đe dọa nạn nhân liên quan đến các vụ án, từ đó yêu cầu chuyển tiền để “phục vụ điều tra”.

Bên cạnh đó, xuất hiện nhiều hình thức lừa đảo khác như bán hàng kém chất lượng trên các sàn thương mại điện tử, đánh cắp thông tin căn cước công dân để vay tín dụng, giả vờ chuyển nhầm tiền vào tài khoản ngân hàng rồi yêu cầu hoàn trả, cung cấp dịch vụ lấy lại tài khoản mạng xã hội hoặc lợi dụng mối quan hệ tình cảm để dụ dỗ nạn nhân chuyển tiền hoặc đầu tư. Thậm chí đã xuất hiện hình thức “bắt cóc online” nhằm gây hoang mang và buộc gia đình nạn nhân chuyển tiền chuộc.

Trước thực trạng trên, mỗi cá nhân cần chủ động nâng cao ý thức cảnh giác khi tham gia các hoạt động trên môi trường mạng cũng như trong đời sống hàng ngày. Người dân không nên cung cấp thông tin cá nhân, số căn cước công dân hoặc tài khoản ngân hàng cho những người không quen biết. Đồng thời cần thận trọng khi nhận được các cuộc gọi hoặc tin nhắn yêu cầu chuyển tiền, đặc biệt là những trường hợp tự xưng là cơ quan chức năng. Khi gặp các tình huống nghi vấn, người dân cần xác minh thông tin qua các kênh chính thức hoặc liên hệ với cơ quan công an để được hướng dẫn xử lý.

Việc nâng cao nhận thức và kỹ năng phòng ngừa tội phạm là yếu tố quan trọng góp phần bảo vệ tài sản và an toàn cho mỗi cá nhân cũng như cộng đồng. Sự phối hợp chặt chẽ giữa người dân và lực lượng chức năng sẽ góp phần hạn chế các loại tội phạm cướp tài sản, trộm cắp tài sản và lừa đảo chiếm đoạt tài sản, từ đó giữ vững an ninh trật tự và xây dựng môi trường xã hội an toàn, lành mạnh.

TS. Võ Tiến Lộc - Phó trưởng khoa Kế toán - Tài chính, Trường Đại học Văn Hiến:

Trong bối cảnh hiện nay, thanh toán số đã trở thành một phần của hạ tầng kinh tế - xã hội. Từ các giao dịch nhỏ trong đời sống hàng ngày đến những khoản thanh toán lớn của doanh nghiệp đều được thực hiện thông qua hệ thống ngân hàng và các nền tảng số. Sự phổ biến của hình thức thanh toán không tiền mặt mang lại nhiều tiện lợi, nhưng đồng thời cũng kéo theo những rủi ro ngày càng phức tạp.

Tư duy phổ biến lâu nay là “chống lừa đảo” - tức chỉ phản ứng khi sự cố đã xảy ra. Tuy nhiên, trong môi trường giao dịch số với tốc độ và quy mô lớn, cách tiếp cận này không còn phù hợp. Thay vào đó, xã hội cần chuyển sang tư duy quản trị rủi ro một cách chủ động, tức nhận diện nguy cơ từ sớm, thiết lập cơ chế kiểm soát và giảm thiểu rủi ro ngay từ khâu đầu của giao dịch.

Tổng giá trị thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam trong năm 2024 ước đạt khoảng 296 triệu tỷ đồng, tương đương gần 26% GDP. Đáng chú ý, nhóm người từ 15 tuổi trở lên hiện đều có khả năng mở tài khoản ngân hàng nhờ hệ thống định danh điện tử và căn cước công dân. Điều này đồng nghĩa số lượng người tham gia hệ sinh thái thanh toán số ngày càng lớn, kéo theo quy mô rủi ro cũng gia tăng.

Ở các trường đại học, gần như toàn bộ học phí và nhiều khoản chi phí khác đã được thanh toán qua ngân hàng. Ngay cả những giao dịch nhỏ như mua đồ ăn, thức uống, sinh viên cũng sử dụng mã QR hoặc ví điện tử. Sự tiện lợi khiến thanh toán số trở thành thói quen phổ biến, nhưng cũng làm gia tăng nguy cơ sai sót hoặc bị lợi dụng.

Ví dụ quen thuộc với sinh viên, khi đặt trước một sản phẩm công nghệ mới, nhiều người phải chuyển khoản tiền đặt cọc qua hệ thống trực tuyến. Nếu nhập sai thông tin tài khoản, khoản tiền đó có thể bị chuyển nhầm và việc thu hồi lại rất khó khăn. Theo kinh nghiệm thực tế, quá trình yêu cầu hoàn tiền thường phức tạp và không phải lúc nào cũng thành công.

Bên cạnh những sai sót kỹ thuật, rủi ro lừa đảo cũng đang gia tăng. Số liệu thống kê cho thấy thiệt hại từ các hình thức lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam trong năm 2024 ước tính khoảng 18.900 tỷ đồng, tương đương hơn 700 triệu USD. Tuy nhiên, số trường hợp được báo cáo chính thức cho cơ quan chức năng chỉ chiếm một phần nhỏ so với thực tế.

Một trong những nguyên nhân khiến các vụ việc ít được báo cáo là tâm lý e ngại hoặc cho rằng việc trình báo không mang lại kết quả. Nhiều nạn nhân chỉ chia sẻ câu chuyện với bạn bè hoặc người quen như một bài học kinh nghiệm, thay vì thông báo cho cơ quan chức năng. Điều này khiến công tác thống kê, cảnh báo và phòng ngừa gặp nhiều khó khăn.

Bà Phạm Châu Loan - Phó trưởng Phòng Phát triển Kênh số và Đối tác, Ngân hàng Vietcombank:

Trong những năm gần đây, công nghệ phát triển mạnh mẽ đã thúc đẩy sự bùng nổ của các dịch vụ ngân hàng số, làm thay đổi căn bản cách người dùng tiếp cận và thực hiện giao dịch tài chính. Chỉ với một ứng dụng di động như VCB Digibank, khách hàng có thể thực hiện hầu hết các giao dịch ngân hàng trong vài giây, từ chuyển tiền, thanh toán đến quản lý tài khoản.

Các hình thức thanh toán hiện đại như QR Code, thẻ không tiếp xúc, Apple Pay, Samsung Pay cũng ngày càng phổ biến. Đáng chú ý, thanh toán QR xuyên biên giới đang được mở rộng. Người dùng có thể sử dụng ứng dụng ngân hàng để thanh toán tại nhiều quốc gia như Thái Lan, Lào và dự kiến sẽ tiếp tục mở rộng trong thời gian tới. Theo thống kê từ Vietcombank, hiện hơn 95% giao dịch của ngân hàng được thực hiện trên các nền tảng số, trong khi số lượng giao dịch rút tiền tại ATM đang giảm dần qua từng năm. Điều này cho thấy ngân hàng số đã trở thành một phần thiết yếu của đời sống kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của ngân hàng số là sự gia tăng của các loại tội phạm công nghệ cao. Các hình thức lừa đảo, đánh cắp dữ liệu, giả mạo tài khoản hay tấn công mạng ngày càng tinh vi, gây thiệt hại lớn về tài sản và ảnh hưởng đến niềm tin của người dân vào dịch vụ tài chính số.

Theo theo dõi của ngân hàng, người trẻ - đặc biệt là sinh viên - là một trong những nhóm dễ bị lợi dụng, do thiếu kinh nghiệm quản lý tài chính và đôi khi còn chủ quan khi giao dịch trực tuyến. Trước thực tế đó, hệ thống pháp lý liên quan đến giao dịch ngân hàng số tại Việt Nam đang ngày càng được hoàn thiện.

Các quy định mới tập trung tăng cường xác thực danh tính và bảo mật trong giao dịch, như yêu cầu xác thực sinh trắc học đối với giao dịch giá trị lớn, cập nhật thông tin tài khoản theo cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư hay chuyển đổi hoàn toàn sang thẻ chip để tăng cường an toàn. Đồng thời, các ngân hàng cũng phối hợp với cơ quan chức năng xây dựng cơ sở dữ liệu cảnh báo tài khoản nghi ngờ gian lận nhằm ngăn chặn rủi ro ngay từ sớm.

Về phía Vietcombank, ngân hàng đã đầu tư mạnh vào các hệ thống bảo mật theo tiêu chuẩn quốc tế, áp dụng nhiều lớp bảo vệ trong giao dịch số. Hệ thống giám sát an ninh mạng hoạt động 24/7, theo dõi giao dịch theo thời gian thực để phát hiện các dấu hiệu bất thường. Các công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) và máy học (machine learning) cũng được ứng dụng trong hệ thống phát hiện gian lận và phòng chống rửa tiền. Bên cạnh đó, ngân hàng còn triển khai nhiều biện pháp bảo vệ người dùng như cảnh báo thiết bị không an toàn, cảnh báo khi chuyển tiền đến tài khoản có dấu hiệu rủi ro, hay yêu cầu xác thực đa lớp với mật khẩu, OTP, sinh trắc học và chữ ký số đối với một số giao dịch.

Vietcombank cũng phối hợp với Bộ Công an tích hợp xác thực thông tin qua VNeID, đồng thời tham gia xây dựng cơ sở dữ liệu tài khoản nghi ngờ gian lận trên toàn hệ thống ngân hàng. Song song với các giải pháp công nghệ, hoạt động truyền thông và giáo dục tài chính cũng được chú trọng.

Trên các nền tảng truyền thông của Vietcombank, ngân hàng thường xuyên cập nhật cảnh báo về các hình thức lừa đảo mới, đồng thời hướng dẫn khách hàng các nguyên tắc giao dịch an toàn và cách xử lý khi phát hiện dấu hiệu rủi ro.

Vietcombank cũng đưa ra nhiều khuyến nghị dành cho sinh viên khi sử dụng dịch vụ ngân hàng số như không tiết lộ thông tin cá nhân, không lưu thông tin đăng nhập trên thiết bị lạ, thường xuyên thay đổi mật khẩu và cập nhật phiên bản mới nhất của ứng dụng ngân hàng. Người dùng cũng cần cẩn trọng khi nhận các yêu cầu chuyển tiền, bởi trong thời đại công nghệ hiện nay, các hình thức giả mạo bằng deepfake, tin nhắn, hình ảnh hay video ngày càng phổ biến và khó nhận biết.

- Nhà báo Phùng Công Sưởng: Làm cách nào để nhận diện và không rơi vào bẫy thao túng tâm lý của tội phạm mạng?

- Đại úy Huỳnh Đỗ Tấn Thịnh - Trinh sát Đội Hình sự đặc nhiệm, Phòng PC02, Công an TPHCM: Các bạn trẻ cần đặc biệt tỉnh táo trước những kịch bản lừa đảo luôn biến hóa linh hoạt theo các sự kiện thực tế trong đời sống.

Nguyên tắc đầu tiên cần ghi nhớ là các đối tượng thường lợi dụng mốc thời gian cụ thể như ngày lễ, ngày kỷ niệm hoặc các sự kiện giải trí đang hot để giăng bẫy. Ví dụ, vào những ngày như mùng 8/3, chúng sẽ đánh vào nhu cầu mua sắm, đặt hoa, quà tặng hoặc dịch vụ du lịch để thực hiện các cuộc gọi lừa đảo, khiến nạn nhân dễ dàng tin tưởng vì trùng khớp với nhu cầu thực tế của mình.

Bên cạnh đó, hình thức mạo danh chiếm đến 90% các vụ việc, từ việc giả danh cơ quan chức năng đến các đơn vị cung cấp dịch vụ uy tín. Một thủ đoạn tinh vi khác là sử dụng các trạm phát sóng BTS giả được giấu trong ba lô hoặc ô tô để phát tán tin nhắn rác, tin nhắn làm quen có chứa mã độc hoặc dẫn dụ nạn nhân vào các hội nhóm không lành mạnh. Khi nạn nhân đã cắn câu, kẻ xấu sẽ chuyển sang bước hăm dọa và thao túng tâm lý dựa trên những điểm yếu hoặc sai lầm cá nhân trước đó, chẳng hạn như việc sử dụng chất cấm hoặc thuốc lá điện tử.

Chính nỗi sợ hãi bị nhà trường xử lý hay bị công an triệu tập đã khiến nhiều sinh viên mất phương hướng, từ đó dẫn đến những hành vi dại dột như tự dàn dựng cảnh bị bắt cóc để tống tiền gia đình.

Vì vậy, chìa khóa để bảo vệ bản thân chính là sự bình tĩnh để nhận ra các dấu hiệu bất thường từ những cuộc gọi lạ; và tuyệt đối không để nỗi sợ hãi chi phối hành động của mình trước những lời hù dọa thiếu căn cứ.

- Nhà báo Phùng Công Sưởng: Ngay cả những người làm báo thường xuyên theo dõi các vấn đề an ninh mạng cũng khó có thể cập nhật kịp các thủ đoạn lừa đảo mới vì phương thức của tội phạm thay đổi liên tục. Mặc dù hệ thống pháp luật hiện nay đã có nhiều quy định nghiêm khắc đối với các hành vi lừa đảo trên không gian mạng, nhưng thực tế các vụ việc vẫn liên tục gia tăng. Chúng ta xử lý được một vụ thì ngay lập tức lại xuất hiện nhiều vụ khác. Ngay cả khi một trung tâm lừa đảo lớn bị triệt phá thì các đường dây khác lại nhanh chóng hình thành ở nơi khác, giống như những ‘vòi bạch tuộc’ tiếp tục lan rộng?

- Luật sư Lê Trung Phát - Giám đốc Hãng luật Lê Trung Phát, Đoàn Luật sư TPHCM: Trước hết cần nhìn nhận sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - công nghệ đã tạo ra một môi trường mới cho các hành vi phạm tội. Công nghệ mang lại nhiều tiện ích cho xã hội, nhưng đồng thời cũng có “tính hai mặt” khi bị các đối tượng xấu lợi dụng.

Trước đây, các hoạt động giao dịch trên mạng chủ yếu diễn ra thông qua các website. Tuy nhiên hiện nay, người dùng có thể tiếp cận thông tin và giao dịch trên nhiều nền tảng khác nhau như Facebook, Zalo, TikTok hay các ứng dụng nhắn tin. Khi không gian giao tiếp và giao dịch mở rộng ra nhiều kênh như vậy, tội phạm cũng có thêm nhiều “địa bàn” để tiếp cận nạn nhân.

Có thể hình dung nếu trước đây môi trường mạng giống như một mảnh đất nhỏ thì bây giờ nó đã mở rộng ra rất nhiều. Khi ‘mảnh đất’ đó càng lớn thì cơ hội để các đối tượng xấu len lỏi và tìm kiếm nạn nhân cũng càng nhiều. Lợi nhuận quá lớn cũng là yếu tố khiến tội phạm sẵn sàng chấp nhận rủi ro pháp lý.

Vi sao nhiều người vẫn trở thành nạn nhân? Một trong những lý do quan trọng là người dùng không thực sự tin vào kiến thức cảnh báo đã được phổ biến. Trong nhiều tình huống, khi nhận được cuộc gọi hoặc đường link đáng ngờ, nạn nhân vẫn chần chừ hoặc nghi ngờ chính những khuyến cáo đã được nghe trước đó.

Ví dụ về thủ đoạn chiếm đoạt tài khoản ngân hàng thông qua mã OTP, trong nhiều trường hợp, đối tượng lừa đảo đã có sẵn thông tin tài khoản và số tiền cần chuyển. Chúng chỉ cần nạn nhân thực hiện thêm một thao tác xác thực như nhập mã OTP hoặc xác nhận sinh trắc học. Khi người dùng vô tình thực hiện bước này, giao dịch chuyển tiền sẽ hoàn tất ngay lập tức. Chỉ cần một thao tác xác nhận khuôn mặt hoặc mã OTP, tiền có thể được chuyển đi trong tích tắc.

Nhiều người không trình báo với cơ quan chức năng vì sợ bị trách móc, xấu hổ hoặc ngại các thủ tục liên quan. Đặc biệt, với sinh viên hoặc người trẻ, nỗi lo bị gia đình trách móc khi bị mất tiền khiến họ chọn cách im lặng. Một số người khác lại ngại đi lại hoặc cho rằng việc trình báo sẽ không mang lại kết quả nên bỏ qua. Tâm lý sợ phiền, sợ xấu hổ khiến nhiều người không báo cáo vụ việc. Khi thông tin không được cung cấp đầy đủ cho cơ quan chức năng thì việc nhận diện, cảnh báo và ngăn chặn tội phạm cũng gặp khó khăn.

Ngoài ra, trong một số trường hợp lòng tham của nạn nhân cũng là yếu tố khiến họ rơi vào bẫy lừa đảo. Nhiều người biết rõ những lời mời gọi lợi nhuận cao là bất thường nhưng vẫn bị hấp dẫn bởi những khoản lợi “từ trên trời rơi xuống”. Không có lợi ích nào đến mà không xuất phát từ lao động hoặc sự cho tặng hợp pháp. Nếu chúng ta nhận thức rõ điều đó thì ngay từ đầu đã có thể tránh được nhiều cạm bẫy.

- Nhà báo Phùng Công Sưởng: Nhiều người thường có tâm lý chủ quan khi thấy giao dịch liên quan đến tài khoản ngân hàng có đầy đủ tên, số tài khoản và thông tin định danh nên cho rằng đó là giao dịch an toàn. Tuy nhiên trên thực tế, sau khi chuyển tiền, số tiền có thể nhanh chóng bị rút hoặc chuyển tiếp qua nhiều tài khoản khác, khiến việc truy vết trở nên khó khăn. Trong quy trình thực hiện một giao dịch ngân hàng số - từ bước nhập thông tin tài khoản, xác nhận người nhận đến nhập số tiền và hoàn tất chuyển khoản. Theo bà, đâu là khâu dễ bị các đối tượng lừa đảo lợi dụng hoặc xâm nhập nhất để thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản? Người dùng cần đặc biệt lưu ý ở bước nào để hạn chế tối đa rủi ro khi giao dịch trên môi trường số?

- Bà Phạm Châu Loan - Phó trưởng Phòng Phát triển Kênh số và Đối tác, Ngân hàng Vietcombank: Trong quy trình thực hiện giao dịch chuyển tiền trên nền tảng ngân hàng số hiện nay, các ngân hàng đã áp dụng nhiều lớp bảo mật nhằm đảm bảo an toàn cho người dùng.

Để hoàn tất một giao dịch trên ứng dụng ngân hàng số như VCB Digibank, người dùng phải trải qua nhiều bước xác thực, bao gồm tên đăng nhập, mật khẩu, mã OTP và xác thực sinh trắc học. Với những giao dịch có giá trị lớn hoặc mức độ rủi ro cao, hệ thống còn yêu cầu thêm các phương thức xác thực nâng cao như chữ ký số.

Bên cạnh các yếu tố người dùng nhìn thấy, ngân hàng còn kiểm soát ở nhiều tầng kỹ thuật phía sau, chẳng hạn xác định thiết bị thực hiện giao dịch có phải là thiết bị quen thuộc từng đăng ký với hệ thống hay không. Nếu phát hiện thiết bị mới hoặc có dấu hiệu bất thường, hệ thống sẽ kích hoạt các cơ chế kiểm soát rủi ro bổ sung, yêu cầu thêm bước xác minh để đảm bảo an toàn. Đây được gọi là cơ chế kiểm soát an ninh thích ứng, trong đó mức độ xác thực sẽ được tăng cường tùy theo mức độ rủi ro của giao dịch.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều vụ lừa đảo không xảy ra trong hệ thống ngân hàng mà xuất phát từ các “điểm chạm” bên ngoài, như các cuộc gọi mạo danh, tin nhắn chứa đường link giả mạo hoặc ứng dụng giả danh ngân hàng. Khi người dùng truy cập vào các đường link này hoặc cài đặt ứng dụng không chính thống, thông tin tài khoản có thể bị đánh cắp. Vì vậy, ngân hàng khuyến nghị khách hàng chỉ tải ứng dụng ngân hàng từ các kho ứng dụng chính thống, đồng thời chỉ truy cập dịch vụ ngân hàng qua website chính thức do chính người dùng nhập địa chỉ. Việc tránh nhấp vào các đường link lạ gửi qua tin nhắn hoặc mạng xã hội là nguyên tắc quan trọng để đảm bảo an toàn khi giao dịch tài chính trên môi trường số.

- Nhà báo Phùng Công Sưởng: Sinh viên là nhóm có những đặc điểm rất riêng. Trước hết, sinh viên là những người trẻ, năng động và thường xuyên tiếp cận công nghệ. Dù không phải tất cả đều là chuyên gia công nghệ, nhưng phần lớn sinh viên đều quen thuộc với các nền tảng số, mạng xã hội và các ứng dụng trực tuyến. Tuy nhiên, chính đặc điểm này đôi khi cũng trở thành điểm yếu. Theo ông, nhiều người trẻ có tâm lý thích thử nghiệm hoặc tò mò trước những thông tin mới trên mạng.

Chỉ từ một tin nhắn tưởng như vô hại trên mạng xã hội, chẳng hạn một lời làm quen hay một lời mời gọi, người dùng có thể vô tình bước vào chuỗi kịch bản lừa đảo mà không nhận ra. Chỉ một tin nhắn cũng có thể dẫn đến rất nhiều hệ quả, thậm chí có trường hợp mất toàn bộ tài sản. Ngoài việc giảng dạy kiến thức chuyên môn về tài chính, kế toán hay các lĩnh vực liên quan đến tiền tệ, nhà trường có những chương trình hay hoạt động nào nhằm trang bị cho sinh viên các kỹ năng phòng vệ trước những rủi ro lừa đảo đang ngày càng phổ biến hay không?

- TS. Võ Tiến Lộc - Phó trưởng khoa Kế toán - Tài chính, Trường Đại học Văn Hiến, TPHCM: Ngay từ khi bước vào môi trường đại học, sinh viên đã được tiếp cận với các chương trình đào tạo về kỹ năng mềm. Những kỹ năng này không chỉ phục vụ cho việc học tập mà còn giúp sinh viên biết cách tiếp cận và vận dụng kiến thức trong đời sống thực tế.

Trước hết, sinh viên được trang bị kỹ năng học tập - tức là học như thế nào để hiểu và vận dụng kiến thức. Bên cạnh đó, nhà trường cũng tổ chức nhiều hoạt động nhằm giúp sinh viên nhận diện các rủi ro trong xã hội, trong đó có các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến tài chính và công nghệ.

Riêng trong lĩnh vực pháp lý, khoa Luật của trường thường xuyên tổ chức các phiên tòa giả định dựa trên những vụ án có thật. Thông qua hình thức này, sinh viên có thể tiếp cận trực tiếp với các tình huống thực tế, hiểu rõ hơn về thủ đoạn phạm tội cũng như hậu quả pháp lý của các hành vi vi phạm.

Một vụ án từng được đưa vào nội dung phiên tòa giả định tại trường. Trong vụ việc này, một nhân viên của một công ty tài chính đã lợi dụng thông tin cá nhân của khách hàng - bao gồm căn cước công dân, địa chỉ và các dữ liệu liên quan - để lập hồ sơ vay vốn giả và chiếm đoạt tiền.

Đây là những tình huống rất sát với thực tế hiện nay, bởi nhiều dịch vụ tài chính có thể được thực hiện nhanh chóng chỉ với một số thông tin cá nhân cơ bản và xác minh qua mạng xã hội hoặc ứng dụng trực tuyến. Khi các dữ liệu này bị lạm dụng, nguy cơ xảy ra hành vi chiếm đoạt tài sản là rất lớn.

Thông qua các phiên tòa giả định, nhà trường mong muốn sinh viên nhận thức rõ hơn về những cạm bẫy có thể gặp trong đời sống số, từ đó nâng cao ý thức bảo vệ thông tin cá nhân và tài sản của mình. Tuy nhiên, kiến thức trong nhà trường dù quan trọng nhưng không thể bao quát hết mọi tình huống rủi ro ngoài xã hội.

Kiến thức thì rất rộng, còn cạm bẫy trong xã hội thì rất nhiều. Nhà trường không thể truyền đạt hết tất cả cho sinh viên. Yếu tố quan trọng nhất vẫn là ý thức tự bảo vệ của mỗi cá nhân. Sinh viên cần chủ động trang bị cho mình các kỹ năng nhận diện rủi ro, luôn giữ sự tỉnh táo khi tham gia các giao dịch hoặc tương tác trên môi trường mạng. Trong môi trường số, phòng ngừa luôn quan trọng hơn xử lý hậu quả. Chúng ta phải phòng trước khi sự cố xảy ra. Nếu để sự việc xảy ra rồi thì việc khắc phục sẽ rất khó khăn.

Ngoài các chương trình đào tạo chính thức của nhà trường, sinh viên nên chủ động theo dõi thông tin từ các kênh truyền thông chính thống như báo chí, cơ quan chức năng để cập nhật các thủ đoạn lừa đảo mới. Mỗi vụ việc được phản ánh trên báo chí hay các cảnh báo từ cơ quan chức năng đều có thể trở thành bài học kinh nghiệm giúp người dùng nhận diện sớm các dấu hiệu rủi ro. Những thông tin đó chính là bài học thực tế để chúng ta tự bảo vệ mình.

Á hậu Việt Nam 2020 Phạm Ngọc Phương Anh:

Các đối tượng lừa đảo thường lợi dụng chính những lỗ hổng hoặc sự thiếu sót trong lối sống của mỗi người để làm đòn bẩy thực hiện hành vi chiếm đoạt.

Chẳng hạn, khi những kẻ xấu gửi tin nhắn tống tiền hàng loạt về một hành vi vi phạm pháp luật nào đó, hết 99 người bình thường sẽ bỏ qua, nhưng chỉ cần một người có chút "tì vết" trong đời tư sẽ lập tức cảm thấy chột dạ và dễ dàng sập bẫy dù chiêu trò rất đơn giản.

Hay như trường hợp nhiều bạn trẻ thiếu thốn sự quan tâm nên dễ nảy sinh tình cảm với những tài khoản ảo có hình ảnh lung linh trên mạng. Chỉ qua những lời hỏi han ngọt ngào, các bạn có thể mủi lòng để rồi sau đó bị dẫn dụ vào các bẫy đầu tư tài chính hoặc chuyển tiền không rõ nguồn gốc.

Tất cả những rủi ro hoàn toàn có thể phòng tránh được nếu mỗi chúng ta xây dựng cho mình một lối sống lành mạnh và tích cực.

Khi chúng ta sống tử tế, tập luyện thể thao, nói không với các tệ nạn và dành thời gian thực chất cho gia đình, bạn bè xung quanh, tâm hồn chúng ta sẽ luôn đầy ắp tình yêu thương và không còn những khoảng trống để các “bẫy” lừa tình có cơ hội len lỏi. Bên cạnh đó, việc tập trung vào học tập và tích cực tham gia những buổi hội thảo ý nghĩa như thế này chính là cách tốt nhất để trau dồi kiến thức.

Từ những hiểu biết đó, chúng ta không chỉ bảo vệ được bản thân mà còn có thể chia sẻ, lan tỏa phương pháp phòng chống cho người thân và cộng đồng. Những hành động này tuy tương đối đơn giản nhưng khi được thực hiện đồng lòng, chúng sẽ tạo ra sức lan tỏa mạnh mẽ, giúp tất cả chúng ta cùng nhau xây dựng một môi trường không gian mạng an toàn hơn.