Thú chơi tao nhã thành trend
Trong ký ức của nhiều gia đình Hà Nội, hoa thủy tiên từng là biểu tượng của sự tao nhã và kiên nhẫn. Một bát hoa đẹp ngoài tác dụng trang trí, còn kín đáo thể hiện đẳng cấp của chủ nhân. Người chơi phải gọt củ, tạo dáng, canh nước, điều chỉnh nhiệt độ suốt hàng chục ngày để hoa nở đúng thời gian mong muốn.
Ông Nguyễn Văn Lâm (67 tuổi), chơi thủy tiên hơn 40 năm ở quận Ba Đình (cũ), chia sẻ: “Ngày xưa, chơi thủy tiên là để ngắm trong nhà. Khách đến, chủ nhà mời trà, cùng ngồi xem hoa, bàn chuyện nở sớm hay muộn, dáng này được hay chưa.
Chơi cá dưỡng tâm, chơi cây dưỡng trí. Mỗi bát hoa là cả quá trình chăm chút tinh tế. Không gian thưởng hoa khi ấy mang tính riêng tư, chậm rãi và chú trọng tinh thần tương tác. Hoa là cái cớ để người ta trò chuyện, kết nối, chia sẻ kinh nghiệm sống”.
Ngày nay, bối cảnh đã khác. Vừa qua, tại Hồ Văn, sự kiện trưng bày hoa thủy tiên thu hút rất đông người trẻ đến xem, song họ đặt chú ý vào việc chụp ảnh, quay video, đăng mạng xã hội hơn là tỉ mỉ thưởng thức như thời “ông bà anh”. Thủy tiên trở thành một phần trong bản đồ check-in mùa Tết, bên cạnh đào Nhật Tân, chợ hoa Quảng Bá hay phố Hàng Lược.
Minh Anh, sinh viên năm 3 Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn cho biết, đến với trưng bày thủy tiên nhờ TikTok. Thấy nhiều người quay clip đẹp nên rủ bạn đến chụp ảnh. Hoa rất xinh, hợp không khí Tết, đăng lên cũng được nhiều lượt thích.
Với nhiều người trẻ, trải nghiệm thưởng hoa gắn chặt với việc chia sẻ khoảnh khắc. Giá trị của bát thủy tiên không chỉ nằm ở vẻ đẹp tự thân, mà còn ở khả năng tạo ra hình ảnh hấp dẫn trên không gian số.
TS. Bùi Minh Hà (Viện Văn hóa và phát triển) nhận định: “Sự dịch chuyển từ thưởng thức trực tiếp sang trải nghiệm qua mạng xã hội là xu hướng tất yếu. Vấn đề không phải là đúng hay sai, mà là cách chúng ta giữ được chiều sâu văn hóa trong bối cảnh mới”.
Theo ông, khi hoa thủy tiên trở thành một điểm check-in, điều đó phản ánh sự thay đổi trong cách con người tiếp cận cái đẹp. Sự thay đổi này vừa mở ra cơ hội lan tỏa giá trị truyền thống, vừa đặt ra yêu cầu về việc nuôi dưỡng khả năng thưởng thức một cách bền bỉ và tinh tế hơn.
Không chỉ cách thưởng hoa thay đổi, quá trình học chơi thủy tiên cũng bước sang một giai đoạn mới. Nếu trước đây, người mới chơi phải “học lỏm” từ hàng xóm, người quen hoặc các nghệ nhân, thì nay, chỉ cần vài cú click, hàng chục video hướng dẫn đã hiện ra trên YouTube, TikTok.
Từ cách chọn củ, gọt tỉa, tạo rễ, đến mẹo hãm hoa, tất cả đều được minh họa bằng hình ảnh trực quan. Nhiều tài khoản cá nhân thu hút hàng chục nghìn lượt theo dõi nhờ chia sẻ kinh nghiệm chơi thủy tiên.
Anh Trần Đức Hùng, một người chơi trẻ ở quận Cầu Giấy (cũ), nói: “Em học gọt hoa hoàn toàn qua mạng. Xem clip, làm theo, hỏng thì làm lại. Mỗi mùa cũng rút được kinh nghiệm. Không cần phải quen ai trong giới chơi hoa như trước”. Sự dân chủ hóa tri thức này giúp thú chơi thủy tiên mở rộng đối tượng tham gia. Người trẻ, người ở xa trung tâm, thậm chí người ở tỉnh khác cũng có thể tiếp cận.
Tuy nhiên, theo TS. Bùi Minh Hà, việc học qua mạng cũng có mặt trái: “Video thường rút gọn quy trình, nhấn vào kết quả đẹp, ít nói đến thất bại. Người xem dễ nghĩ rằng chơi thủy tiên đơn giản, trong khi thực tế đòi hỏi rất nhiều sự kiên nhẫn”. Ông cho rằng, khi kỹ thuật được chuẩn hóa thành các clip ngắn, yếu tố trải nghiệm cá nhân, sự va vấp, học hỏi qua thời gian có nguy cơ bị mờ đi.
Một số nghệ nhân cũng bày tỏ sự lo ngại tương tự. Ông Lâm cho rằng, việc học qua video giúp tiết kiệm thời gian, dễ tiếp cận, nhưng khó thay thế trải nghiệm thực tế.
“Xem video thì nhanh thật, nhưng không bằng tự tay làm rồi được người có kinh nghiệm chỉ dẫn”, ông nói. Mỗi củ hoa, mỗi mùa chơi đều có những khác biệt về thời tiết, nhiệt độ, độ ẩm, đòi hỏi người chơi phải quan sát và điều chỉnh linh hoạt. Những kinh nghiệm ấy không dễ truyền tải trọn vẹn qua các clip ngắn, mà cần sự kiên nhẫn, va chạm, cầm tay chỉ việc.
Chơi hoa xưa, thưởng hoa nay
Dù cách tiếp cận thay đổi, không thể phủ nhận rằng hoa thủy tiên vẫn giữ được vị trí đặc biệt trong đời sống Tết Hà Nội. Việc trưng bày tại Hồ Văn và hàng loạt không gian công cộng khác như đền Bạch Mã, Trung tâm giao lưu văn hóa phố cổ… những năm gần đây cho thấy sự quan tâm ngày càng lớn của công chúng.
Nhiều người lớn tuổi đến đây không chỉ để xem hoa, mà còn để “tìm lại không khí cũ”. Bà Nguyễn Thị Thu, 75 tuổi ở Hoàn Kiếm nói: “Nhìn hoa ở đây, tôi nhớ những cái Tết xưa.
Trước đây, mỗi dịp Tết, các gia đình ở Hà Nội đều không thể thiếu bát hoa thủy tiên được nuôi dưỡng tỉ mỉ để tỏ lòng hiếu kính, dâng lên tổ tiên hay để trang trí trong nhà. Tuy vậy, lối chơi này đã bị mai một suốt mấy chục năm, mãi gần đây mới được một số nghệ nhân khôi phục”.
Ở chiều ngược lại, nhiều bạn trẻ cho rằng chính mạng xã hội đã giúp họ biết đến thú chơi này. Nếu không có các clip, bài đăng lan truyền, họ có thể chưa từng quan tâm đến thủy tiên. Chị Lê Thu Trang, nhân viên văn phòng ở Hai Bà Trưng chia sẻ: “Ban đầu tôi cũng chỉ đến chụp ảnh. Nhưng xem nhiều lần, thấy thú vị nên năm nay thử mua củ về gọt. Làm rồi mới thấy không đơn giản”.
TS. Bùi Minh Hà nhìn nhận: “Truyền thống không đứng yên. Nó luôn vận động để thích nghi. Vấn đề là làm sao để quá trình thích nghi đó không làm mất đi tinh thần cốt lõi”. Theo ông, tinh thần cốt lõi của chơi thủy tiên nằm ở sự kiên nhẫn, tôn trọng tự nhiên và khả năng cảm nhận vẻ đẹp tinh tế. Những giá trị này vẫn có thể tồn tại trong môi trường số, nếu người chơi không chỉ dừng ở việc chụp ảnh.
Nghệ nhân Phạm Chi Lan (Hội hoa thủy tiên Hà Nội) cho rằng, sự quan tâm của giới trẻ đang mang lại tín hiệu tích cực cho thú chơi này. Bà chia sẻ: “Những năm gần đây, số người trẻ tìm đến thủy tiên đông hơn hẳn. Có người chỉ đến xem, có người thử chơi, rồi dần gắn bó”.
Theo bà, dù cách tiếp cận đã khác trước, nhưng việc ngày càng nhiều người trẻ tò mò, học hỏi và sẵn sàng dành thời gian cho thủy tiên cho thấy thú chơi này chưa hề mất đi sức sống.
Bước ra khỏi không gian riêng
Một điểm khác biệt lớn nữa giữa thú chơi thủy tiên xưa và nay là không gian chơi hoa. Trước đây, thủy tiên chủ yếu hiện diện trong gia đình, trong những không gian bán riêng tư. Nay, nó xuất hiện nhiều hơn ở không gian công cộng, triển lãm, sự kiện văn hóa.
TS. Bùi Minh Hà cho rằng, khi một thú chơi bước ra không gian công cộng, nó sẽ chịu tác động của nhiều yếu tố, kể cả yếu tố thị trường. Ðiều quan trọng là phải giữ được sự cân bằng giữa trình diễn và trải nghiệm.
Nếu chỉ dừng ở mức trưng bày để chụp ảnh, thủy tiên có nguy cơ trở thành một vật trang trí thuần túy. Nhưng nếu đi kèm hoạt động hướng dẫn, giao lưu, chia sẻ, giá trị văn hóa sẽ được bồi đắp.