Thực ra đến hẹn lại lên, khái niệm “thanh niên 3 không” mấy năm gần đây đã trở nên quen thuộc. Con số này có lúc giảm nhẹ, nhưng xu hướng tăng vẫn nhiều hơn. Theo Cục Thống kê, quý I/2025 có 1,35 triệu thanh niên “3 không”, quý III/2025 hơn 1,6 triệu, và từ đầu năm 2026 đến nay gần 1,6 triệu người.
Nhìn rộng hơn, thì “thanh niên 3 không” cũng là một hiện tượng xã hội toàn cầu rơi vào lứa tuổi 15-24, được gọi bằng thuật ngữ NEET (Not in Education, Employment or Training) xuất hiện ở châu Âu từ cuối những năm 1990. Sau 3 thập kỷ từ đó đến nay, thế giới đã hoàn toàn đổi khác, từ hiện thực đến tâm sinh lý, từ định nghĩa kinh điển về công việc, mục tiêu phấn đấu, về thành công và thất bại… Theo Tổ chức Lao động quốc tế của Liên Hợp Quốc, đến thời điểm này có khoảng 262 triệu thanh niên độ tuổi trên được xếp vào nhóm NEET, chủ yếu ở các quốc gia thu nhập thấp.
Dù đã là một hiện tượng xã hội, nhưng mỗi lần nghe nhắc tới hàng triệu người trẻ đang âm thầm chìm sâu vào khoảng đứt gãy và ít dưỡng khí nhất giữa nhịp sống xã hội, vẫn thấy chết lặng.
1,6 triệu người, bằng dân số cả tỉnh Hà Tĩnh, cao hơn dân số Quảng Ninh, Huế; gấp đôi Lạng Sơn, gấp 3 lần dân số Cao Bằng, Lai Châu… 1,6 triệu người là hơn toàn bộ thí sinh của một kỳ thi đại học (năm 2025 là 1,16 triệu thí sinh); gần bằng toàn bộ sinh viên ĐH, CĐ cả nước (năm học 2024-2025 gần 2,1 triệu sinh viên). 1,6 triệu người trẻ ấy cũng đang là con em của hàng triệu gia đình, mang theo hàng triệu nỗi đau đáu muộn phiền, âu lo thường trực.
Tại sao?
Có phải do họ lười biếng hay hư hỏng? Không hẳn. Ngàn vạn năm qua kể từ khi xã hội loài người hình thành, vẫn luôn có một bộ phận bị đẩy dạt ra bên lề. Quy luật của cạnh tranh, của số phận, hiện ra dưới những hạn chế về năng lực, về điều kiện học hành, về khả năng thích nghi, hòa nhập,… Có thể bề nổi dễ thấy là lứa thanh thiếu niên bỏ học từ cấp 2, ở nhà tụ tập chơi bời, quậy phá. Nhưng đông đảo hơn, vẫn là những người đang khuất lặng đâu đó với những niềm hy vọng mà có lẽ chỉ có họ mới tự biết.
Lứa tuổi 15 đến 24 giao thoa giữa gen Alpha và gen Z, là giai đoạn thu nạp kiến thức, kỹ năng quan trọng nhất của một đời người. Giai đoạn cơ bản định hình và định hướng, nếu bỏ bẵng sẽ bị đứt gãy, mất nhịp, bơ vơ. Trước một thế giới ngày càng xa lạ, thị trường lao động biến động mạnh, bấp bênh hơn, cạnh tranh khốc liệt hơn, thì những công dân NEET lại càng lạc lõng thu mình vào những góc khuất.
Từ một hiện tượng xã hội đang dần biến thành một hội chứng, những người trẻ “3 không” đang ngày càng đối mặt với nguy cơ đáng sợ về sức khỏe tâm thần, ngoài vấn đề về kinh tế, việc làm. Các quốc gia, các chuyên gia đã và đang đưa ra nhiều chính sách, chương trình để thu hẹp cộng đồng “3 không”, giúp người trẻ có thêm động lực và niềm tin để mạnh mẽ hòa nhập cộng đồng.
Nhưng trên hết, sự quan tâm và thấu hiểu - đồng cảm và đồng hành vẫn là phương pháp đơn giản và bền vững nhất, mà mỗi chúng ta đều có thể dành cho những người trẻ lạc lối.