Học viện Khoa học và Công nghệ Quảng Châu mới đây đã đưa ra quy định sinh viên phải chuyển điện thoại sang chế độ im lặng và đặt vào hộp đựng được chỉ định trong lớp học trước khi bài giảng bắt đầu. Việc sử dụng điện thoại trái phép trong giờ học sẽ ảnh hưởng đến kết quả đánh giá toàn diện của sinh viên và là cơ sở quan trọng để xét khen thưởng, các trường hợp vi phạm nghiêm trọng sẽ bị xử lý theo quy định của nhà trường. Tương tự, trường Hàng không, thuộc Đại học Hàng không Vũ trụ Bắc Kinh (Beihang University) cũng yêu cầu sinh viên năm thứ hai nộp điện thoại tại một điểm tập trung trước giờ học, trong khi sinh viên năm thứ nhất bắt buộc phải để điện thoại tại ký túc xá.
Điện thoại di động chắc chắn ảnh hưởng đến khả năng duy trì sự chú ý. Ai trong chúng ta cũng từng trải qua cảm giác thôi thúc muốn kiểm tra điện thoại ngay cả khi không có thông tin khẩn cấp nào cần xử lý, khiến việc hoàn toàn tập trung hay đắm mình vào công việc trở nên khó khăn. Trong môi trường lớp học, nơi việc duy trì sự hiểu bài và khả năng ghi nhớ là yếu tố then chốt, sự xao nhãng này có thể làm giảm hiệu quả học tập. Việc các trường học quản lý việc sử dụng điện thoại trong lớp chắc chắn có lý do chính đáng. Thực tế, việc thu điện thoại tập trung từ đầu giờ đã trở thành thông lệ tại nhiều trường trung học.
Tuy nhiên, liệu việc áp dụng cách quản lý này ở bậc đại học có đi quá giới hạn phù hợp? Sinh viên đại học đã là người trưởng thành, các cơ sở giáo dục nên tôn trọng tư cách người trưởng thành của họ như thế nào? Liệu có những phương pháp giáo dục nào khác phù hợp hơn không?
Việc thu giữ điện thoại di động, hay thậm chí yêu cầu tân sinh viên để lại thiết bị tại ký túc xá cho thấy cách tiếp cận cứng rắn hơn của nhà trường trong công tác quản lý sinh viên thường nhật. Mặc dù những biện pháp này có thể giúp giảm thiểu sự xao nhãng trong lớp học, chúng cũng tiềm ẩn nguy cơ biến môi trường đại học ngày càng giống với mô hình trường phổ thông, nơi sinh viên bị xem là những cá nhân cần được liên tục nhắc nhở và ràng buộc.
Trên thực tế, hiện tượng các trường đại học ở Trung Quốc mang dáng dấp của trường phổ thông đang trở nên phổ biến. Các nhóm trực tuyến của phụ huynh sinh viên đại học là một ví dụ điển hình. Về cơ bản, sinh viên đại học đã là người trưởng thành. Mọi thông báo chính thức từ nhà trường cần được gửi trực tiếp cho họ, và các vấn đề thường nhật nên được trao đổi với chính sinh viên thay vì phụ huynh. Nếu phụ huynh vẫn phải tham gia vào cả những hoạt động giao tiếp cơ bản này, thì đâu là điểm khác biệt giữa đại học và phổ thông?
Gần đây, thuật ngữ "chuyển tiếp từ phổ thông lên đại học" ngày càng được chú ý tại Trung Quốc. Một số cơ sở đào tạo tổ chức các "khóa học bắc cầu" trong kỳ nghỉ Hè sau kỳ thi tuyển sinh đại học, nhằm giúp sinh viên sớm thích nghi với việc học ở bậc đại học. Dù các cơ sở này chắc chắn có khuynh hướng khơi dậy nỗi lo lắng để kích cầu, nhưng xu hướng này phản ánh một thói quen xã hội rộng lớn hơn: coi đại học chỉ là sự nối dài của bậc phổ thông, và xem sinh viên là những đối tượng cần được huấn luyện cũng như giám sát từ trước.
Tuy nhiên, trên thực tế, việc bồi dưỡng năng lực tự quản lý và tinh thần trách nhiệm cá nhân ở sinh viên đại học phải là một phần không thể thiếu của chính nền giáo dục đại học. Một trong những mục tiêu của giáo dục đại học không phải là đảm bảo sinh viên chỉ tập trung khi có sự giám sát, mà là giúp họ hiểu được ý nghĩa của trách nhiệm cá nhân thông qua những lựa chọn độc lập và lặp đi lặp lại.
Khi sinh viên tốt nghiệp và bước vào thị trường lao động, sẽ không ai tịch thu điện thoại của họ trước giờ làm việc, cũng chẳng ai liên tục theo dõi xem họ có đang chú tâm hay không? Biết khi nào nên thư giãn và khi nào cần toàn tâm toàn ý cho công việc tự bản thân nó đã là một kỹ năng quan trọng.
Hơn nữa, khi sinh viên thường xuyên bị xao nhãng bởi điện thoại trong giờ học, ta cần đặt câu hỏi: mức độ nào là do thiếu khả năng tự kiểm soát, và mức độ nào là do bản thân lớp học thiếu sức hấp dẫn? Hay có lẽ môn học đó đơn giản bị coi là không cần thiết? Người ta thường thấy sinh viên y khoa tham gia các lớp thực hành lâm sàng thường lắng nghe chăm chú và ghi chép cẩn thận, hiếm khi bị xao nhãng bởi điện thoại. Lý do là họ hiểu rõ mục đích của bài học và nhận thức được giá trị mà họ sẽ nhận được từ đó. Đây là lời nhắc nhở dành cho các trường đại học: Không thể xem nhẹ khả năng thu hút sinh viên của một lớp học khi bàn về vấn đề quản lý lớp.
Một lớp học thú vị, hữu ích và đáp ứng đúng nhu cầu thực tế của sinh viên sẽ khiến họ tự nguyện cất điện thoại đi, ngược lại, nếu nội dung tẻ nhạt và phương pháp giảng dạy đơn điệu, việc tịch thu điện thoại có thể chỉ chuyển sự xao nhãng từ hành động công khai sang trạng thái mất tập trung ngầm về mặt tư duy. Hơn nữa, trong kỷ nguyên AI, sinh viên có thể tiếp cận ngay lập tức một lượng thông tin khổng lồ. Nếu giảng viên chỉ đọc theo sách giáo khoa trên lớp, không mang lại điều gì vượt trội so với những gì AI có thể cung cấp và thiếu vắng những hiểu biết cá nhân hay tư duy phản biện, thì thật khó trách nếu sinh viên để tâm trí trôi dạt về phía chiếc điện thoại của mình.
Điều thực sự thu hút sinh viên chính là những yếu tố mà AI không thể thay thế: cá tính, trải nghiệm, sự va chạm giữa các luồng tư tưởng và sự "hiện diện" sống động của con người đang đứng trên bục giảng.
Vì vậy, sau khi tịch thu điện thoại của sinh viên, người ta có thể tự hỏi: "Bước tiếp theo là gì?". Việc tịch thu điện thoại chỉ đơn thuần là một biện pháp hành chính, nó không giải quyết được những kỳ vọng của sinh viên đối với lớp học hay hoàn thành sứ mệnh cốt lõi của trường đại học. Điều thực sự xứng đáng để các cơ sở giáo dục đại học đầu tư công sức chính là làm sao để lớp học trở nên đáng tham dự và giúp sinh viên dần hình thành năng lực tự chịu trách nhiệm.
