Tàn tích chiến tranh thành nghệ thuật

Một xu hướng mới

Những năm gần đây, đặc biệt mỗi dịp 30/4, các không gian nghệ thuật lấy cảm hứng từ tàn tích chiến tranh ngày càng xuất hiện với tần suất dày hơn. Không chỉ ở các bảo tàng, mà cả trong gallery độc lập, không gian sáng tạo, thậm chí những studio cá nhân, ký ức chiến tranh đang được làm lại bằng nhiều hình thức: sắp đặt, hội họa, trình diễn, tư liệu thị giác…

Cách tiếp cận chung của những những triển lãm này là đưa vỏ bom, vỏ đạn, mảnh kim loại, ký họa chiến trường hay tem thư vào những cấu trúc thẩm mỹ mới. Người xem thay vì đứng ngoài quan sát, có thể bước vào không gian được thiết kế để trải nghiệm.

Đang diễn ra ở Bảo tàng Hà Nội, triển lãm Chiến tranh và Hòa bình của hai nghệ sĩ Thu Trần và Tây Phong được nhiều người trẻ chọn là địa điểm check-in vì bối cảnh “đặc biệt ăn ảnh” của nó. Những mảnh xác máy bay và vỏ bom từng là dấu tích của chiến tranh được tái cấu trúc thành một tổng thể nghệ thuật đa lớp. Các chi tiết kim loại được treo ở độ cao trung gian, xen kẽ những khối tạo hình từ giấy dó, giấy dứa cùng các dải lụa mềm, tạo nên sự tương phản rõ nét giữa chất liệu khô cứng của chiến tranh và vẻ mong manh của sự sống.

Họa sĩ Thu Trần chia sẻ: “Ý tưởng đến từ cảm xúc khi bắt gặp những mảnh vỡ máy bay và vỏ bom. Đó là những vật liệu gắn với cái chết, nhưng cũng khiến tôi nghĩ nhiều hơn về giá trị của hòa bình”.

Thách thức, theo bà, nằm ở việc giữ nguyên tính toàn vẹn của hiện vật, đồng thời tạo ra một hình thức thẩm mỹ mới. Việc kết hợp kim loại với chất liệu mềm là một lựa chọn ngôn ngữ: đối lập, rồi hòa giải. Vỏ bom được tạo hình thành hoa sen, linga hay những biểu tượng đức tin, không xóa đi quá khứ mà đặt nó vào một trường nghĩa khác.

Một bạn trẻ tham quan triển lãm chia sẻ: “Ban đầu mình đến vì thấy không gian đẹp, nhiều góc chụp ảnh lạ. Nhưng khi đứng gần những mảnh vỏ bom được đặt cạnh lụa và giấy, nó khiến mình nghĩ nhiều hơn về những gì đã xảy ra trước đây. Kiểu như chiến tranh không còn là cái gì quá xa, mà vẫn hiện diện ở đây, theo một cách khác”.

Ở một dự án khác như Collection+, ký họa chiến trường, tem thư, áp phích tuyên truyền đã trở thành những đối tượng thị giác, đặt lại trong bối cảnh hôm nay để mời gọi người xem cùng tham gia vào việc tái thiết ký ức, đồng thời gợi mở những câu hỏi về kết nối, trao truyền, hàn gắn tổn thương.

Cũng là một cách tận dụng tàn tích chiến tranh, nghệ sĩ Nguyễn Văn Hè cho biết, anh “thấm” những chất liệu này từ nhỏ. Sinh ra ở vùng chiến khu Hòa Mỹ, một rốn bom của Huế, ký ức về phế liệu chiến tranh không phải là điều xa lạ với anh. Đến khi thực hành nghệ thuật, những mảnh kim loại, vỏ đạn, thùng phuy… được anh thu thập, xếp lại thành những hình hài khác: máy bay giấy, chim hạc, bồ câu, thuyền.

Nói riêng về tác phẩm Xếp thuyền, từ những mảnh pháo gỉ sét, nghệ sĩ tạo thành hình chiếc thuyền, một hình ảnh gợi ra hành trình, sự chảy trôi và cuộc sống mưu sinh thường nhật. Trong lời chia sẻ, anh cho biết: “Tôi xếp lại chiến tranh như cách một đứa trẻ gấp thuyền… để đặt một hình hài khác lên sự mất mát”.

Họa sĩ Nguyễn Sơn nhận xét: “Việc sử dụng trực tiếp vật liệu chiến tranh là một bước tiến của nghệ thuật đương đại Việt Nam. Vật liệu vẫn giữ dấu vết của quá khứ, nhưng hình thức đã khác. Chiến tranh không còn là một khối ký ức cố định, mà trở thành một đối tượng có thể được thao tác, diễn giải. Ở đây, nghệ thuật không xóa đi lịch sử, nhưng can thiệp vào cách lịch sử được nhìn lại. Khi khoảng cách với chiến tranh ngày càng xa, nghệ thuật trở thành cách để kết nối lại ký ức, nhất là với thế hệ không trải qua thời chiến”.

Người trẻ và cách tiếp cận lịch sử mới

Nếu trước đây, các không gian trưng bày chiến tranh thường gắn với cảm giác nặng nề, thì các triển lãm hiện nay lại thu hút một lượng lớn khán giả trẻ.

Không gian sắp đặt với ánh sáng, chất liệu, bố cục rõ ràng khiến việc tiếp cận trở nên dễ dàng hơn. Nhiều bạn trẻ đến xem, chụp ảnh, chia sẻ trên mạng xã hội. Bên cạnh đó, họ cũng dành thời gian để đọc, để quan sát, để đặt câu hỏi.

Hà Anh, sinh viên ĐH Hà Nội cho rằng, cách tiếp cận này khiến chiến tranh “gần hơn”, không còn là những con số hay câu chuyện trong sách nữa. Lê Phương Linh, 24 tuổi, làm việc trong lĩnh vực truyền thông, cho rằng các triển lãm dạng này giúp mở rộng cách tiếp cận lịch sử. “Không phải ai cũng có nền tảng để hiểu sâu về chiến tranh. Nhưng thông qua hình ảnh, chất liệu và không gian, người xem vẫn có thể tiếp cận theo cách riêng. Từ trải nghiệm ban đầu đó, việc tìm hiểu sâu hơn trở nên tự nhiên hơn”, cô nói.

Theo ông Phạm Tuấn Long, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, việc đưa các di vật chiến tranh vào không gian nghệ thuật là một lựa chọn có chủ ý trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa của thành phố.

“Những vật tưởng như không còn giá trị đã được các nghệ sĩ lựa chọn, đặt vào không gian sắp đặt và tạo thành một chuỗi trải nghiệm. Điều này vừa gợi lại ký ức chiến tranh, vừa khẳng định giá trị của cuộc sống hòa bình và sự phát triển của Thủ đô từ năm 1972 đến nay”, ông nói.

Cách tiếp cận này không phải là cá biệt. Trên thế giới, việc tái sử dụng vật liệu chiến tranh trong nghệ thuật đã xuất hiện từ lâu. Tại Campuchia, một số nghệ sĩ từng biến vỏ đạn thành trang sức và tác phẩm điêu khắc. Ở châu Âu, nhiều bảo tàng chiến tranh hiện đại chuyển từ trưng bày hiện vật sang trải nghiệm đa giác quan, nhằm giúp người xem cảm nhận lịch sử thay vì chỉ nghe kể lại.

Ở Việt Nam, xu hướng này mới rõ nét trong vài năm gần đây. Các triển lãm không còn chỉ phục vụ giới chuyên môn mà hướng đến trải nghiệm đại chúng, với yếu tố thị giác mạnh, không gian mở và khả năng tương tác.

Chuyên gia văn hóa Phạm Hồng Sâm nhận định: “Thế hệ trẻ không có ký ức trực tiếp về chiến tranh, nên họ cần một cách tiếp cận khác. Nghệ thuật giúp tạo ra trải nghiệm, nhưng đồng thời cũng đặt ra trách nhiệm: Làm sao để không làm nhẹ đi lịch sử”?

Ở góc độ quản lý, ông Phạm Tuấn Long cho rằng, những thử nghiệm như vậy là cần thiết. Ông nhấn mạnh vai trò của nghệ sĩ trong việc tìm ra ngôn ngữ mới để kể lại lịch sử, đồng thời cho rằng công chúng cũng cần thời gian để thích nghi với những cách tiếp cận này.