Người từng bị văng khỏi cuộc sống

Đáp ứng nhu cầu của bạn đọc, phóng viên Tiền Phong đã về thành phố Nam Định và đến thăm nhà văn Trần Thị Nhật Tân...

Lật tìm danh sách thuở thành lập Hội Nhà văn Việt Nam năm 1957 và suốt đến tận bây giờ, chúng tôi không tìm được bất cứ dòng nào ghi một nhà văn có tên là Trần Thị Nhật Tân! 

Cũng cần nói ngay rằng, cơ quan quản lý và hành chính của Hội Nhà văn Việt Nam không hề sơ suất! Bởi trên đời này thiếu gì những tác phẩm bắt mắt bạn đọc về văn chương lẫn báo chí mà tác giả của nó không hề mang thẻ một hội đoàn nào cả.

Danh xưng nhà văn của Trần Thị Nhật Tân là do độc giả bầu nên. Mà những gì đã qua sự thẩm định của độc giả thì lâu bền.

Kỳ I: Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh đã không lầm

Thư của N.V.L

Hà Nội, ngày 25 - 6 - 89

Đồng chí Trần Thị Nhật Tân thân mến.

Rất thân mến!

Dù  bận việc và bị ngắt quãng, tôi  đã đọc một lèo hết cuốn Dòng xoáy. Dòng xoáy  đã thu hút tôi, lôi cuốn tôi bằng lời văn, nhất là  bằng nội dung đầy tính thời sự  của nó, mặc dù thời điểm của Dòng xoáy mô tả là lúc kháng chiến chống Mỹ.

Tôi không rõ Trần Thị Nhật Tân là  nam hay nữ? “Thị” ắt phải là nữ rồi, nhưng lời văn lại làm cho tôi nghi là nam.

Tôi sẽ  rất vui sướng nếu tôi lầm to. Vì  đúng là nữ, thì nữ  tác giả quả là một cô Lý xinh tươi, nhưng rất cương trực, đấu tranh dũng cảm không lùi bước trước những tiêu cực, những ác độc của một bè lũ có chức, có quyền (mà xã hội ta cũng đang còn đầy rẫy), một cô giáo Lý thông minh, sáng tạo, có tư duy mới, đồng thời rất thương yêu học trò, quyết lòng đào tạo các cháu thành con người mới xã hội chủ nghĩa.

Khi đọc thấy Dòng xoáy chỉ được in có 4.000 số, tôi không vui lắm, trong khi nhiều cuốn sách nhảm nhí lại in và phát hành nhiều! Ước ao sao 4.000 cuốn Dòng xoáy sẽ được người ta chuyền tay nhau đọc, nhất là trong các nhà giáo, để nhiều người trở thành cô Lý thân yêu và đáng kính phục. Ước ao sao nhiều nhà xuất bản khác sẽ tái bản Dòng xoáy.

Bắt tay thân mật Trần Thị Nhật Tân. Mong có  ngay gặp mặt và được  đọc những tác phẩm mới.

(Đã ký)
Tổng Bí thư BCHTƯ Đảng CSVN Nguyễn Văn Linh.

Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh đã không lầm!

Trần Thị Nhật Tân, tác giả cuốn Dòng xoáy là nữ.

Phường Lộc Hạ, thành phố Nam Định, thuở những con đường trung tâm thành phố giờ giao ca nhà máy Dệt khua rộn tiếng guốc dép của công nhân hẵng còn mênh mang những ruộng rau muống liền kề đầm lầy. Quá trình đô thị hóa chưa lâu đã biến vùng trũng ấy thành san sát những ngôi nhà, tạm bợ  lẫn khang trang.

Lọt thỏm khiêm nhường trong những thứ bộn bề là một nhà hai tầng đã lạc mốt, nom cũ kỹ, mốc thếch. Giàn hoa lý trước hiên thoang thoảng nhưng vẫn chưa át hẳn cái mùi khó chịu của khu đầm chứa nước thải gần đó.

Vẻ cũ kỹ mốc thếch ấy lại đâm hợp với nữ chủ nhân căn nhà có vóc dáng manh mảnh, khuôn mặt hơi nhàu... Thứ nhàu nhĩ vốn không muốn nhìn nhưng vẫn thường bắt gặp ở những người vốn kém may mắn trong cuộc đời và từng chịu những oan khiên.

Đó là bà Trần Thị Nhật Tân.

Lận đận

Tuổi Sửu, sinh năm 1949 lại  là thời điểm cuối năm! Đành là chớ có nên mê đắm vào khoản tử vi tướng số nhưng chắc trong những người khách của bà như chúng tôi đây cũng có chút chi ngờ ngờ và giật thột.

Con gái tuổi Sửu đã là kém may nhưng, cuối năm 1949, thường bắt vào mạch của cái năm Canh Dần 1950! Canh cô mậu quả... Cương cường ngang thẳng. Trục trặc gian nan cả về nghề ngỗng lẫn đời tư... Cánh tử vi tướng số chả từng ngao ngán về những ca đại loại như thế này?

Mà chủ nhân, cái trán lại dô, ngang. Trực tính ngang thẳng? Giang sơn dị cải bản tính nan di (Núi sông còn dễ cải tạo, bản tính con người thì khó thay đổi). Trong mê cung của cuộc sống, sự cương cường ngang thẳng chắc phải đương đầu biết bao phiền toái nếu không muốn nói là gây ra vô số sóng gió cho cuộc đời?

Bên rìa tủ sách của nhủ nhân còn lưu lại những tấm ảnh chụp bà thời điểm  những năm 60, 70... Chừng ấy thời gian cũng đã lâu nhưng cũng không thể làm cái việc tàn nhẫn khiến một thiếu nữ xinh xắn, xuân sắc xuống mã lẫn nhàu nhĩ như thế này.

Như một cuốn phim quay chậm, câu chuyện của bà dẫn chúng tôi về những năm xa khi bà còn bé tí đã mồ côi cả cha lẫn mẹ. Thân phụ của cô bé Nhật Tân từng là cán bộ qua nhiều nhà tù đế quốc, bị nhiều đòn tra tàn bạo, sau này mất vì tật bệnh. Bà mẹ cũng sớm theo chồng để lại Nhật Tân côi cút trên cõi đời.

Côi cút, dù phải nương nhờ nội ngoại nhưng Nhật Tân học rất giỏi. Năm cấp 2, cô đạt giải nhất môn toán toàn thành Nam Định và được tuyển thẳng vào cấp 3.

Sau đó lại thi đậu vào Trường Trung cấp Bưu điện. Nhật Tân nhờ người khai thêm ba tuổi để đủ tuổi vào trường. Tốt nghiệp, cô được về ngay Trung tâm Bưu điện Bờ Hồ của Hà Nội.

Thời điểm ấy thanh niên cả nước sục sôi khí thế mỗi người làm việc bằng hai vì miền Nam ruột thịt! Hãy trả thù cho anh Nguyễn Văn Trỗi... Nhật Tân không muốn về Bưu điện Bờ Hồ nên hàng chục lần viết đơn mang thẳng đến cơ quan T.Ư Đoàn ở 60 Bà Triệu, Hà Nội tình nguyện xin đi chiến trường.

Nguyện vọng của cô đã phần nào được đáp ứng khi cô được tuyển vào tổ điện báo phục vụ chiến đấu tại chân cầu Hàm Rồng do Tỉnh đội Thanh Hóa phụ trách.

Các trận mồng 3, 4 tháng 4 năm 1965 và hàng trăm trận đánh lớn nhỏ giáng trả không quân Mỹ ở khu vực cầu Hàm Rồng đều có sự tham gia của cô nhân viên điện báo Nhật Tân bé nhỏ. Ngoài chuyên môn, cô còn tham gia vác đạn, tải thương và tham gia nhiều công tác phục vụ chiến đấu.

Thời điểm đó có đoàn văn nghệ sĩ từ Hà Nội vào tuyến lửa Hàm Rồng, trong đó có các văn nghệ sĩ nổi tiếng như Nguyễn Đình Thi, Xuân Diệu, Huyền Kiêu,  Anh Thơ, Thái Giang, Trần Văn Cẩn...

Các văn nghệ sĩ thủ đô thú vị khi được tiếp cận với điển hình tiên tiến Trần Thị Nhật Tân, lại tròn mắt ngạc nhiên khi phát hiện trong sổ tay của cô điện báo viên xinh xắn này nhiều bài thơ, bút ký, truyện ngắn hôi hổi không khí trận mạc.

Có lẽ vào thời điểm đó, sự ngạc nhiên thán phục ấy đã phần nào định đoạt số phận của Nhật Tân? Một số bài thơ, truyện ký được đăng trên một vài báo trung ương (trong đó có tác phẩm được nộp thay cho năng khiếu làm điều kiện để được tuyển vào Trường Viết văn Nguyễn Du).

Sau thời điểm đó, trong một lần tham gia phục vụ chiến đấu, bị bom vùi, lại chảy máu tai,  Nhật Tân được ra Hà Nội điều trị.

Sức khỏe không cho phép trở lại tuyến lửa Hàm Rồng, Nhật Tân được điều về Tổng cục Bưu điện và sau đó phục vụ trong đơn vị Tổng đài Viện Quân y 108 khi đó đóng ở Cầu Giấy. Cô gái mảnh mai ấy không ở lâu được trong quân đội vì sức khỏe kém. Đầu năm 1970, Nhật Tân xin chuyển ngành về Ty Bưu điện Hà Nam Ninh thời đó.

Với vốn liếng ở tuyến lửa Hàm Rồng và nhiệt huyết văn chương hiếm có, Nhật Tân đã sáng tác khá nhiều... Nhiều bài thơ, nhất là thơ thiếu nhi của cô, lần lượt xuất hiện trên mặt báo.

Nhiều nhà thơ có danh đã gặp gỡ động viên cô. Có thi sĩ còn khuyên cô nên chuyển sang nghề dạy học để khi tiếp xúc với những tâm hồn trẻ thơ ấy cho thơ phú mình thêm trong trẻo!

Không chỉ có những lời khuyên và động viên suông, có người còn nhiệt thành giới thiệu tấm gương dũng cảm trong chiến đấu hăng say trong công tác này với thủ lĩnh Đoàn khi đó là đồng chí Vũ Quang. Bí thư thứ nhất T.Ư Đoàn.

Ông đã viết công văn gửi lãnh đạo Ty Giáo dục Hà Nam Ninh... Có sự giới thiệu tạo điều kiện giúp đỡ ấy, Ty Giáo dục bố trí Nhật Tân làm Hiệu trưởng Trường Giáo dục Mầm Non 8 - 3.

Nhưng, Nhật Tân không thích làm lãnh đạo mà muốn trực tiếp dạy học với ý định có thêm vốn sống để sáng tác. Với nguyện vọng đó, cô được chuyển sang dạy văn ở trường điểm của Trường cấp I Thành phố Nam Định.