Người từng bị văng khỏi cuộc sống - Kỳ III

Suốt mấy năm trời, Nhật Tân phải đi rửa bát thuê cho mấy hàng cơm, hàng phở, kéo xe cải tiến chở gạch, giặt giũ cho bệnh viện, móc cống...

Và một nghề trước đó Nhật Tân chưa bao giờ bập vào nhưng lại trở nên thành thạo, là cái cần câu cơm chủ lực trong những năm bị ném bị văng ra khỏi cuộc sống bình thường ấy là kiếm cá ốc, cua bằng mảnh lưới bén. Rìa thành Nam hồi đó chưa bị ô nhiễm nhiều nên những mảnh ao chuôm đầm hoang là nơi hành nghề thường xuyên của Nhật Tân.

Kiếm được những mớ cá vụn, mớ cua mớ ốc, Nhật Tân mang lên ria chợ Rồng hoặc mấy cái chợ cóc bán kiếm gạo. Đêm về mưa gió bão bùng hay cữ rét mướt, mấy túp lều ở chợ Rồng là nơi trú ngụ của Nhật Tân.

Không thể tin được trong những tháng ngày lầm lụi ấy, những nhọc nhằn khốn khó tiếp tục ken vào góp thêm những chi tiết sóng gió cho tập bản thảo Dòng xoáy!

Bà cho chúng tôi hay, Dòng xoáy vẫn được tiếp tục sửa chữa bổ sung trong những lúc ngồi nhờ chỗ mấy người bạn hoặc đêm đêm dưới ánh sáng tù mù của ngọn đèn bảo vệ chợ Rồng hắt vào lều mà bà trú nhờ.

Trong thời gian đó, Nhật Tân đã gặp một ân nhân. Người này biết cô bởi vào những dịp Tết, Tỉnh ủy Hà Nam Ninh vẫn thường tổ chức những cuộc gặp với anh chị em văn nghệ sĩ do  Bí thư Tỉnh ủy vốn có quan hệ thân thiết với cánh viết lách đích thân tiếp.

Nguyên Bí thư Tỉnh ủy Phan Điền xiết bao ngạc nhiên khi thấy người đàn bà chở gạch bên hồ Vị Hoàng gần nơi ông an cư trong thời gian hưu mà ông vẫn thấy nhiều ngày, lại là một người viết nghiệp dư mà ông từng gặp vài bận.

Cảm thương hoàn cảnh của Nhật Tân, ông mời cô về nhà. Bà vợ ông đã mất, ông ở cùng vợ chồng người cháu. Vợ chồng cô cháu đã vui vẻ đón Nhật Tân về ở cùng. Ban ngày cô đi làm mướn kiếm cá, tối về có chỗ trú thân tạm yên trong ngôi nhà của cựu Bí thư Tỉnh ủy.

Một lần, ông Phan Điền đưa cô đến nhà riêng của một lãnh đạo tỉnh, người kế nhiệm ông nhờ vị này cố gắng kiếm cho Nhật Tân một nơi làm tàm tạm. Sau khi nghe ông Phan Điền giới thiệu, vị lãnh đạo này hướng về Nhật Tân hỏi cô đã là đảng viên chưa? Khi biết Nhật Tân chưa phải là đảng viên, ông lắc đầu: khó lắm, khó lắm...

Mấy tháng ở nhờ nhà ông Phan Điền, chuyện cơm áo mưu sinh cũng đỡ thúc bách Nhật Tân. Từ chỗ rửa bát thuê, cô dần dà giành được thiện cảm với một bà hàng phở. Có chút vốn còm lại được những người tốt như gia đình cựu Bí thư Phan Điền trợ giúp thêm, Nhật Tân đã có một chỗ ngồi để bán phở.

Vận nước Việt những năm tám mươi có những biến chuyển ấy là thời điểm Đổi Mới. Những phẫn uất ngang trái từng nếm trải cộng với tính cách ngang thẳng quyết liệt, Nhật Tân rất muốn Dòng xoáy can dự hưởng ứng những việc cần làm ngay của N. V. L.

Nhưng tất thảy những nơi in ấn xuất bản đều lắc đầu thậm chí khiếp đảm bản thảo Dòng xoáy lẫn chủ nhân của nó. Một lần lên Hà Nội với bản thảo cuốn Dòng xoáy giắt lưng, do mối quan hệ từ những ngày học ở Trường Nguyễn Du, Nhật Tân đã gặp được nhà văn Sơn Tùng.

Nhà văn Sơn Tùng đọc một lèo xong bản thảo, hoan hỉ giới thiệu với biên tập viên NXB Thanh Niên Chu Thành (bút danh là Tú Sót). Ông Chu Thành đọc xong nhiệt thành giới thiệu ngay cùng những lời tốt đẹp với Ban Biên tập NXB Thanh Niên.

Rồi Dòng xoáy được NXB Thanh Niên xin giấy phép. Mừng thì có mừng nhưng lấy đâu ra tiền để thực hiện phương án theo giấy phép của NXB là liên kết tác giả tự bỏ vốn ấn hành?

Một lần tình cờ, Nhật Tân gặp được vị cứu tinh của mình. Đó là bà Nguyễn Thị Đính, Giám đốc Nhà máy in Tiến Bộ. Qua tâm sự, cảm phục nghị lực và cảm thương hoàn cảnh Nhật Tân, bà Đính đã làm được nghĩa cử là ủng hộ Nhật Tân tiền công in 4.000 cuốn sách, Nhật Tân chỉ phải lo tiền giấy mực bởi nhà in cũng đang túng... Nhưng nội chỉ tiền ấy thôi Nhật Tân cũng phải vẹo sườn tung hết số vốn còm và vay mượn thêm mới tạm đủ.

Mùa hè năm 1989, 4.000 cuốn Dòng xoáy đã được Nhật Tân mang đi phát hành. Phương thức phát hành của cô không giống ai nên gặp biết bao trắc trở, thậm chí có chỗ người ta mua sách của cô như cân giấy loại. Rồi thứ cho, thứ biếu thứ bán rẻ...

Có bao nhiêu cuốn Dòng xoáy đã đến tay những bạn đọc có tâm? Không biết nhưng một thời gian sau cả thành Nam xôn xao vì Dòng xoáy. Đã từng mang cái tiếng ngang ngang hâm hâm nay lại thêm tiếng ghê gớm. Ấy là những kẻ bị chạm nọc khi suy sự việc chi tiết tiểu thuyết ra cuộc đời ám muội của mình, còn những người quen biết Nhật Tân thời điểm đó đã dành cho cô rất nhiều thiện cảm.

Dòng xoáy được người ta chuyền tay nhau đọc rồi bàn tán. Dòng xoáy lan sang nhiều tỉnh thành... Nhiều cơ quan, trường học ở Hải Hưng, Thái Bình cho người tìm bằng được tác giả sang tỉnh họ để nói chuyện. Nhiều cuộc giao lưu giữa bạn đọc và tác giả đã được tổ chức... Nhưng tại Thành Nam thì vẫn lặng tờ ngoài những sự thán phục âm thầm và lời đồn đại đơm đặt của kẻ xấu!

Người cha tinh thần

Bức thư của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh gửi cho Nhật Tân

Một hôm có người phụ nữ trung tuổi tìm đến Nhật Tân, cho biết, chị là người của cơ quan Bưu điện. Có lá thư của NXB Thanh Niên gửi riêng cho Nhật Tân và dặn chỉ được đưa tận tay cho Trần Thị Nhật Tân.

Hối hả tới nơi, những giọt nước mắt buồn tủi mừng vui của tác giả Dòng Xoáy đã lăn trên một tờ thư... Lá thư của Tổng Bí Thư Nguyễn Văn Linh gửi riêng cho Nhật Tân.

Tổng Bí thư đã tìm thấy địa chỉ tin cậy là NXB Thanh Niên, nơi cấp giấy phép Dòng xoáy và nhờ NXB chuyển thư của mình qua đường bưu điện. Lá thư đó đã được đọc to cho tất cả ca trực bưu điện hôm ấy và là ngày vui chung của tác giả Dòng xoáy lẫn anh chị em trực ca bữa đó!

Mấy hôm sau, ngày 10/9/1989, trên Báo Nhân Dân, một bài viết ca ngợi cuốn Dòng xoáy chiếm gần trọn trang trên báo Đảng lại khiến dư luận Nam Định hâm nóng thêm sự kiện lan truyền trước đó là Tổng Bí thư gửi thư cho Trần Thị Nhật Tân.

Hàng trăm lá thư của bạn đọc khắp cả nước đã gửi về cho Nhật Tân. Có nhiều thư chỉ đề Gửi nhà văn Trần Thị Nhật Tân, tác giả Dòng xoáy ở Nam Định, thế mà cũng đến được tay, chưa kể những lá thư bị thất lạc khác.

Nhật Tân lên Hà Nội gặp Tổng Bí thư theo lời mời. Nhưng chuyến đi đó, cô đã không gặp được Tổng Bí thư, bởi ông đi công tác vắng...

Ít ngày sau, người của Văn phòng Tỉnh ủy Hà Nam Ninh đến gặp Nhật Tân cho hay Bí thư Tỉnh ủy Hà Nam Ninh muốn gặp cô. Lành hay dữ đây? Nhật Tân phập phồng hoang mang... Cuộc gặp tại trụ sở Tỉnh ủy, không phải chỉ có ông bí thư. Ông bí thư cho cô biết Tổng Bí thư gửi cho cô lá thư kèm trong túi công văn của Tỉnh ủy.

Hà Nội, ngày 10/9/1989.

Cháu Trần Thị Nhật Tân,

Rất tiếc hôm 10/8/89, cháu lên Hà Nội thăm tôi, tôi lại không có nhà!

Qua báo Nhân dân ngày 10/9/89 với bài của Lê Chi, tôi mới được biết Trần Thị Nhật Tân là người thế nào, đã phải chịu bao nhiêu gian nan vất vả, nhưng đã phấn đấu kiên cường thế nào để hoàn thành tác phẩm của mình và cũng đã xoay xở gian khổ thế nào để in ra được 4.000 bản!

Càng hiểu, tôi càng thương, càng phục Trần Thị Nhật Tân.

Tôi rất mừng nay Nhật Tân đã vừa được trở lại làm cô giáo, lại đang ấp ủ một tác phẩm nữa. Rất hoan nghênh và mong chờ được đọc.

Lúc này đã vào năm học rồi. Nhưng nếu có dịp, mong Nhật Tân đến gặp tôi vào khoảng tháng 9, 10, hay 11- 1989.

Chúc sức khỏe, thành công và  thắng lợi mới!

Thân ái

       Đã ký
Nguyễn Văn Linh

Trở lại cuộc tiếp ở trụ sở Tỉnh ủy, Trần Thị Nhật Tân được quán triệt rằng, Tổng Bí thư trực tiếp gửi thư mời cô lên gặp là một vinh dự, đồng thời cũng là một vấn đề quan trọng! Để chuẩn bị chu đáo cho cuộc gặp, các đồng chí bên Tuyên giáo sẽ giúp cô chuẩn bị tư tưởng và những điều cần thiết để cuộc gặp có kết quả.

Nhật Tân mang máng biết sự chu đáo mà ông bí thư chuẩn bị cho mình. Nhưng trong hành trang Nhật Tân mang lên Hà Nội, vị lãnh đạo ấy và Ban Tuyên giáo không biết rằng, có một chiếc túi căng phồng những lá thư kêu oan, những lá thư ca ngợi nhiệt thành, hưởng ứng những việc cần làm ngay của người dân Thành Nam nhờ cô chuyển đến tận tay Tổng Bí thư.

Tại nhà số 10 Nguyễn Cảnh Chân Hà Nội lúc 7 giờ tối thứ Bảy một ngày cuối tháng 9 năm 1989, cuộc gặp giữa tác giả Dòng xoáy và Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh đã diễn ra.

Sau cuộc gặp này, Trần Thị Nhật Tân có thêm một người cha - người cha tinh thần.