>> Trao tặng phiên bản khắc mộc 'Chiếu dời đô' cho Hà Nội
 |
| TS Nguyễn Công Việt (áo trắng) . |
Những vưu vật của tạo hóa thường có lộ trình bí ẩn mà bao giờ cũng lựa những thời khắc bất ngờ nhất mà phát lộ? Dạo tìm thứ đá có màu cờ để khảm vào vị trí trang trọng trong Lăng Bác, các đội xây dựng được phát đi tứ phương nhưng kiếm mãi không ra. Người ta đã tính đến phương án chế màu để thay thế. Nhưng một người dân Mường ở Cẩm Thủy xứ Thanh đã tình cờ phát hiện ra mỏ đá có sắc đỏ quý giá ấy. Mà cũng lạ thay, trữ lượng cái mỏ ấy chỉ vừa đủ cho việc chế tác trên diện tích hai lá cờ.
Những giai đoạn công phu cho những công trình kỷ niệm ngàn năm Thăng Long đã đi vào hoàn tất. Thế mà khoảng tháng 6-2010, bỗng từ một tỉnh phía Nam có tin người ta tình cờ phát hiện ra một khối ngọc lam lẫn hồng nguyên khối. Quý và lạ hơn là khối đá ấy sẽ được hiến tặng cho dịp Đại lễ ngàn năm. Khối đá ấy nếu được đưa ra Thủ đô đã là chuyện kỳ khu. Quý nữa là nó sẽ được chế tác, không phải xẻ chẻ ra để sản xuất đồ mỹ nghệ mà là chi dùng cho một việc lớn khác: Trong lòng khối ngọc ấy sẽ khuôn nội dung bức Chiếu dời đô của vua Lý Thái Tổ!
Kỳ khu lộ trình
Chúng tôi đang ngồi với ông Lê Xuân Phương chủ nhân của thứ vưu vật ấy. Đã đành phiến ngọc thạch nặng tới 40 tấn này được phát lộ tại một mỏ đá từ miền cao nguyên Lâm Đồng. Nhưng tại nơi cụ thể nào trong những rừng rú của cao nguyên mênh mông tỉnh Lâm Đồng? Đem cái thắc mắc ấy mà hỏi thì chỉ nhận được cái lắc đầu. Rồi cái tên Viện nghiên cứu Doanh nhân Đông Nam Á của ông Lê Xuân Phương cũng chả phải là nhiều người biết? Ngay cả con người ông Phương chừng như cũng toát lên vẻ bí ẩn nào đó? Mới ngoài 40, có lẽ thế, nhưng ông Phương có vẻ u ẩn... Rất kiệm lời. Đa phần là gióng một.
Hỏi nguyên cớ của ý tưởng khuôn Chiếu dời đô vào lòng phiến ngọc, ông Phương chỉ cười mà rằng, quý vật như Chiếu dời đô phải gặp được quý vật khác như khối ngọc đây, để mà thể hiện. Trong câu chuyện lúc đứt lúc nối, chúng tôi nghe được rằng trong một chuyến công tác ở Nhật Bản, tại một vùng quê nọ, ông Phương đã tình cờ nhìn thấy một phiến đá sắc ngọc nuột nà. Trên mặt đá ghi tên những người từng có công trạng cũng như di tích của làng. Thật bất ngờ, ông Phương được biết phiến ngọc kia người ta không biết bằng cách nào đã chuyển từ Việt Nam sang? Có lẽ cái ý tưởng thể hiện bức chiếu đã được bắt đầu đã được vỡ vạc với ông Phương từ ngày ấy? Cũng chả biết nữa!
Chúng tôi cũng biết ông Phương là một chuyên gia về khoa học xã hội. Ông còn là một đại gia? Phải là cỡ đó thì mới làm cái việc hằng tâm hằng sản cùng nhóm của mình hiến tặng cho đại lễ Thăng Long, mới tính sơ sơ thôi đã là vài chục tỷ đồng toàn bộ công trình này! Nhưng điều này không mơ hồ mà có thực trong thứ ánh sáng nhá nhem của khu vực sân Đoan Môn của Hoàng thành tốp thợ mấy chục người của ông Phương đang tất tả dòng những sợi cáp to từ hai chiếc xe cẩu bắt vào khối đá quý để dong nó vào vị trí đắc địa!
 |
| Khẩn trương thi công. |
Kỳ công chế tác
Bù lại vẻ kiệm lời của ông chủ Lê Xuân Phương, một yếu nhân khác trong nhóm trông cởi mở kiêm việc phụ trách công trình là anh Hoàng Anh Tuấn. Tuấn trông cứng hơn cái tuổi băm của mình. Có lẽ cũng bất ngờ, Tuấn chừng như khá thông thạo khoản ngọc? Tôi biết khối ngọc thạch được dùng để tạc bức Chiếu dời đô thuộc loại đá bán quý Ca-xe-don (Chalcedony).
Ở Việt Nam đá Ca-xe-don thường có tại một số tỉnh thuộc Tây Nguyên. Đây là loại đá đa khoáng nên không trong suốt như đá đơn khoáng; có màu sắc hấp dẫn (nâu, vàng, lục, xám, trắng,...), lại có khả năng tán sáng màu cầu vồng khi có ánh sáng chiếu vào bề mặt. Đặc biệt, hơn hẳn các loại đá khác, loại đá Ca-xe-don có độ cứng khá cao. Bởi vậy, từ xưa, loại đá này đã được dùng để trang trí mặt dây chuyền, hay một số nữ trang khác; dùng làm đá cảnh và chạm khắc các tượng nhỏ, ly, bình đựng rượu lễ…
Tôi quên không hỏi anh Tuấn là không biết khối ngọc thạch được dùng để thể hiện Chiếu dời đô có phải là khối đá Ca-xe-don lớn nhất được phát hiện khai thác ở Việt Nam? Lại được biết thêm, khối ngọc khi phát hiện tại mỏ chẳng ai có thể đặt lên bàn cân để xem trọng lượng nhưng không phải 40 tấn như bây giờ mà phải gấp đôi.
Trong quá trình vận chuyển khối đá ra khỏi khu vực mỏ, một máy cẩu đã gãy ngay tay trục. Chuyển khối đá ra khỏi khu vực mỏ đã khó, đích đến của khối đá trên quãng đường hơn ngàn cây số với những địa hình khác nhau còn gian nan hơn. Một chiếc xe tải siêu trường siêu trọng đã được điều đến. Một chiếc xe lu được sử dụng hộ tống chiếc xe tải có nhiệm vụ khai quang mở lối những đoạn đường xấu.
Cứ nhích đi với tốc độ rùa bò như thế...
Hơn nửa tháng trời ròng rã cả ngày lẫn đêm rồi một chiều muộn, chiếc xe tải dài thượt lấm lem bụi đường chở khối ngọc thạch khổng lồ ấy đã lùi bánh vào sân Cột Cờ thuộc Hoàng thành Thăng Long. Hẳn ý tưởng độc đáo của Lê Xuân Phương đã thấu đến những người có trách nhiệm với đại lễ. Người ta nhận ra Phó Thủ tướng Nguyễn Sinh Hùng, Trưởng ban tổ chức Đại lễ Thăng Long có mặt trong lễ đón khối ngọc quý!
Sau khi đến Hoàng thành, khối ngọc thạch được sơ lọc, những người thợ thi công vẫn cần tới sự giúp sức của hai trục cẩu để xoay vần. Anh Tuấn cho biết, lúc thợ đông nhất lên tới 13 người. Lúc đầu thi công, tất cả mọi người trong đội đều lên mặt khối ngọc thạch để làm. Đục khắc, loại bớt những phần thừa, hình hài Chiếu dời đô trên khối ngọc thạch đã hiển hiện dần. Và để có thể xoay vần, người ta vẫn cần tới sự trợ giúp của hai tay cẩu lớn kềnh càng với sức kéo hơn 70 tấn.
Chuyện của Hoàng Anh Tuấn khá thú vị. Để có thể chạm khắc những con chữ, hoa văn lên phiến đá, đội thi công đã sử dụng hàng trăm mũi khoan, mũi cắt, phá. Anh Tuấn chỉ cười, chỉ tay vào đống mũi khoan, mũi mài, mũi phá chất ở một góc lán ước phải tính hàng mấy tạ. Loại đá Ca-xe-don quý giá có đặc tính rắn. Tất cả những mũi khoan, mũi phá… sử dụng tại công trình đều là những loại đặc biệt làm bằng hợp kim, bọc kim cương để thành loại siêu cứng.
Ý tưởng là một việc nhưng thể hiện ý tưởng ấy là cả một câu chuyện dài. Chúng tôi gặp ở hiện trường Đoan Môn, ông tiến sĩ (TS) Nguyễn Công Việt, Viện phó Viện Hán Nôm. Cái nghề đưa Chiếu lên ngọc quả lắm công phu. Được biết TS Nguyễn Công Việt kỳ công chọn được bản Chiếu dời đô (bản gốc ký hiệu VHv2330 trong Toàn thư) là bản hội đủ về nguyên tắc và ý nghĩa của văn bản học để các cơ quan có trách nhiệm dùng trong dịp Đại lễ. Từ bản gốc ấy thể hiện bằng loại chữ gì (khải hay chân) trên ngọc đá cho đắc địa? TS Nguyễn Công Việt đã tìm được người có chữ tốt làm mẫu.
Ngoài chữ ra, những họa tiết hoa văn được vờn được thể hiện trên đá phải thế nào? Tức là phải toát lên trên ngọc công trình Chiếu dời đô mang nét đặc trưng của nghệ thuật tạo hình thời Lý. Đôi rồng chầu nhật phía trên bức chiếu mang nét rồng thời Lý: hiền hòa, không vảy, chân có ba ngón…
Còn phía dưới, bức Chiếu dời đô được nâng lên bởi đôi Tịnh long (rồng nước) vờn sóng dữ. Bức Chiếu dời đô có 214 chữ. Thể hiện các con chữ lên phiến ngọc thạch cứng, rắn, những người thợ phải công phu, tỉ mẩn lắm. Kể về việc khắc chữ, anh thợ Hoàng Tuân tiết lộ: “hôm nào suôn sẻ, cả tốp thợ còn khắc được vài chữ. Còn gặp đến chỗ đá cứng thì có hôm chẳng được chữ nào”.
...Rời sân Đoan Môn đã muộn. Những quầng sáng được bố trí khá khéo tạo hiệu ứng bắt mắt của một công trình vừa được UNESCO tôn vinh. Trên bức Chiếu dời đô bằng chất liệu Can-xe-don vưu vật của tạo hóa từng im lìm ngủ quên hàng triệu triệu năm, những chữ những rồng thời Lý sẽ sống động lấp lánh kỳ ảo trong ánh sáng nhân tạo lẫn thiên tạo trong dịp Thăng Long ngàn tuổi này!
Cũng có nhiều ý kiến rằng bức Chiếu dời đô trên ngọc đặt ở vị trí trước Đoan Môn này chưa thật đắc địa lắm? Mà phải là chỗ tiếp giáp sân Đan Trì hoặc sân Rồng hoặc thành một thứ án một bức bình phong trước điện Kính Thiên? Tôi nghe vậy cũng chỉ biết vậy! Nhưng ở vị trí nào của Hoàng thành mà lại không ý nghĩa trong những ngày lịch sử này?
