Cấm trưng bày thuốc lá: Thực hiện thế nào cho hợp lý?

Tại Hội nghị quán triệt, triển khai Chỉ thị số 25/CT-TTg ngày 9/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc lá trong tình hình mới, các đại biểu cho rằng chính sách mới về kiểm soát thị trường hợp pháp cần được xem xét đến khả năng thực thi của lực lượng chức năng trong bối cảnh dự báo thuốc lá lậu sẽ tăng mạnh từ đầu năm tới.

Nỗi lo thuốc lá lậu gia tăng

Phát biểu tại Hội nghị, ông Hồ Lê Nghĩa, Chủ tịch Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam cho rằng Việt Nam cần phải có các giải pháp quyết liệt, kịp thời cho vấn đề rất cấp thiết là dự báo thuốc lá nhập lậu sẽ gia tăng từ 1/1/2027, khi thuế thuốc lá bắt đầu tăng mạnh. Theo lộ trình, mỗi bao thuốc lá sẽ chịu thêm 2.000 đồng thuế tuyệt đối và mức thuế này tiếp tục tăng qua từng năm, đến năm 2031 là 10.000 đồng/bao.

“Theo kinh nghiệm của nhiều quốc gia trên thế giới, mỗi lần tăng thuế sốc thì buôn lậu thuốc lá lại tăng, như Australia, Kazakhstan… Khi đó, công tác chống buôn lậu trở nên vất vả, khó khăn và nguy hiểm hơn rất nhiều”, ông Nghĩa nói.

Khi thuế tăng, giá thuốc lá hợp pháp trong nước đương nhiên phải tăng theo mức thuế, kéo theo thuốc lá nhập lậu cũng tăng thì mức thất thu ngân sách sẽ càng lớn. Theo dự báo của Hiệp hội, đến năm 2031, khả năng số thu ngân sách bị thất thoát do thuốc lá nhập lậu có thể lên tới gần 20.000 tỷ đồng mỗi năm. Đây là con số cực kỳ đáng báo động.

Cũng theo Hiệp hội, hiện ngành thuốc lá mỗi năm đóng góp gần 27.000 tỷ đồng cho ngân sách Nhà nước, tương đương nguồn thu của một địa phương quy mô trung bình. Vì vậy, mỗi 1% thị phần thuốc lá nhập lậu được ngăn chặn không chỉ góp phần bảo vệ người tiêu dùng và doanh nghiệp sản xuất hợp pháp mà còn trực tiếp gia tăng nguồn thu ngân sách.

Về quy định cấm trưng bày thuốc lá theo dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, báo cáo tại Hội nghị, ông Trần Lê Minh, Phó trưởng Ban thị trường Hiệp hội thuốc lá Việt Nam cho biết với ngành thuốc lá hợp pháp, hoạt động trưng bày hiện được quy định theo hướng mỗi điểm bán được trưng bày một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu thuốc lá.

Tuy nhiên, theo dự thảo Luật, toàn bộ hoạt động trưng bày sản phẩm thuốc lá sẽ bị cấm tại điểm bán, đồng nghĩa sẽ không còn hình ảnh hay sản phẩm thuốc lá nào được trưng bày. “Việc trưng bày là một trong những căn cứ để người tiêu dùng nhận diện sản phẩm hợp pháp. Khi cấm toàn bộ hoạt động trưng bày, người tiêu dùng có thể không phân biệt được giữa sản phẩm hợp pháp và sản phẩm nhập lậu”, ông Minh phân tích.

Theo các chuyên gia, Việt Nam cần tham khảo kinh nghiệm quốc tế trong việc thiết kế các chính sách quản lý thị trường bán lẻ, đặc biệt các quy định về quảng cáo trong mối quan hệ với bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Các chuyên gia cũng bày tỏ sự ủng hộ đối với quy định không để sản phẩm thuốc lá được trưng bày hướng ra bên ngoài cửa hàng hoặc tại các vị trí dễ tiếp cận, thu hút trẻ em, thanh thiếu niên và tiếp cận cộng đồng. Và nhà chức trách có thể cân nhắc khả năng duy trì một mức nhận diện giới hạn bên trong điểm bán để phục vụ giao dịch kiểm chứng của người trưởng thành, cũng như hỗ trợ công tác kiểm soát thị trường của lực lượng chức năng. Việc đặt phương án này cạnh mô hình cấm hoàn toàn sẽ giúp cơ quan xây dựng chính sách có thêm cơ sở so sánh về hiệu quả, khả năng thực thi và chi phí quản lý. Đặc biệt, nên có thí điểm trước khi áp dụng toàn quốc.

Với đặc điểm thị trường bán lẻ Việt Nam phân tán và phần lớn điểm bán có quy mô nhỏ, các biện pháp hạn chế có mục tiêu có thể được cân nhắc cùng với một lộ trình chuyển đổi hợp lý từ 18-24 tháng là điều kiện để chính sách được thực hiện đồng bộ, hạn chế xáo trộn thị trường và tránh tạo ra khoảng trống mà các kênh kinh doanh bất hợp pháp có thể lợi dụng. Trong giai đoạn chuyển đổi này, các lực lượng chức năng sẽ hoàn thiện hướng dẫn kỹ thuật, tổ chức tập huấn, chuẩn hóa quy trình kiểm tra và giúp các điểm bán thích ứng trước khi quy định được áp dụng trên diện rộng.