Phân loại những khoản thu đầu năm học
Gần đây, phiên tòa xoay quanh vụ việc cô Nguyễn Thị Bình, cựu Hiệu trưởng Trường THCS Ba Đình (Hà Nội), bị cáo buộc tổ chức dạy thêm và thu 15.000 đồng/học sinh/tiết trong năm học 2013-2014, thu hút sự quan tâm theo dõi của đông đảo phụ huynh và học sinh.
Phiên tòa diễn ra đúng vào thời điểm đầu năm học mới - thời điểm các trường học thông báo các khoản thu đầu năm, khiến câu chuyện về những khoản thu nào là hợp lý, những khoản nào có thể sai quy định càng trở nên "nóng" hơn.
Để biết rằng các khoản thu mà nhà trường và Ban Đại diện phụ huynh đưa ra có phù hợp quy định hay không, học sinh và phụ huynh có thể dựa vào một số căn cứ chính như các văn bản hướng dẫn công tác quản lý thu chi năm học được các Sở GD&ĐT ban hành theo Nghị quyết HĐND của các tỉnh/thành phố, Thông tư số 55/2011/TT-BGDĐT ngày 22/11/2011 của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh hướng dẫn về những khoản phụ huynh không được thu; Thông tư số 26/2009/TT-BGDĐT ngày 30/9/2009 của Bộ GDĐT về việc may mua đồng phục.
Đối với việc dạy thêm trong trường học, Bộ GD&ĐT cũng có quy định rõ ràng.
Theo Thông tư 29/2024/TT-BGDĐT từ ngày 14/2/2025, nhà trường không được phép thu tiền dạy thêm, học thêm của học sinh:
- Học sinh có kết quả học tập môn học cuối học kỳ liền kề ở mức chưa đạt;
- Học sinh được nhà trường lựa chọn để bồi dưỡng học sinh giỏi;
- Học sinh lớp cuối cấp tự nguyện đăng ký ôn thi tuyển sinh, ôn thi tốt nghiệp theo kế hoạch giáo dục của nhà trường.
Minh bạch các khoản thu tự nguyện và bắt buộc
Dù nhiều trường vẫn chưa chính thức tổ chức họp phụ huynh hay phát thông báo thu chi đầu năm, nhưng cả phụ huynh lẫn học sinh đã bắt đầu tìm hiểu danh mục thu gồm những gì, đâu là khoản bắt buộc, tự nguyện và có quyền từ chối.
Từ đó, việc hệ thống hóa các khoản thu đầu năm là điều cần thiết. Trường THPT Phan Đăng Lưu (Thừa Thiên Huế) đã tính toán và đưa ra 3 mức thu tổng hợp cố định cho cả 3 khối lớp (10, 11, 12) tùy thuộc vào phương tiện đi lại của học sinh.
Những khoản thu này phù hợp với mức thu tối đa trong Quyết định 84/2026/QĐ-UBND ngày 24/8/2026 của UBND thành phố Huế.
| Hạng mục | Mức thu tối đa (Quyết định 84/2026/QĐ-UBND) | Mức thu thực tế (THPT Phan Đăng Lưu) |
| Hỗ trợ làm vệ sinh trường học, khu vệ sinh | 15.000đ/tháng 135.000đ/9 tháng | 15.000đ/tháng 135.000đ/9 tháng |
| Giấy kiểm tra, photo đề kiểm tra định kì | 65.000đ/9 tháng | 64.900đ/9 tháng |
Tuy nhiên, trong bảng thông báo này, bên cạnh khoản thu bảo hiểm y tế là khoản thu bắt buộc, phí gửi xe, quỹ vệ sinh và tiền photo đề, giấy kiểm tra là những khoản thu đảm bảo nguyên tắc tự nguyện theo Quyết định 84/2026/QĐ-UBND. Tức là học sinh và phụ huynh có thể trao đổi lại nếu chưa thấy hợp lý và thỏa thuận lại mức thu.
Việc cộng các khoản có bản chất và cơ chế thu khác nhau thành một mức tiền chung trong bảng tổng tiền đóng dễ khiến phụ huynh khó phân biệt khoản nào bắt buộc, khoản nào phát sinh theo nhu cầu sử dụng.
Bảng thu đầu năm của nhiều trường còn xuất hiện nhiều khoản kinh phí hoạt động ngoại khóa, dịch vụ công nghệ và mô hình học tập mới. Đơn cử như tại trường THCS Nguyễn Văn Bá (TP.HCM), trong văn bản công khai dự thảo các khoản thu đầu năm học xuất hiện thêm khoản thu 100.000 đồng/học sinh/tháng cho chương trình Trí tuệ nhân tạo (AI), thực hiện theo Quyết định số 2422/QĐ-BGDĐT.
Để đánh giá cơ sở của mức thu 100.000 đồng, phụ huynh có quyền yêu cầu được biết khoản tiền này được tính toán dựa trên những chi phí nào, chẳng hạn thời lượng và nội dung chương trình, nhân sự giảng dạy, phần mềm hoặc tài khoản, thiết bị đi kèm… Đây cũng là những thông tin giúp làm rõ dịch vụ được cung cấp thực tế tương ứng với mức thu ra sao.
Bên cạnh đó, cần xác định chương trình thuộc diện dịch vụ theo nhu cầu hay được triển khai cho toàn bộ học sinh; nếu học sinh không đăng ký, việc học chương trình giáo dục chính khóa có bị ảnh hưởng hay không cũng cần được làm rõ.
Phân biệt tăng chi phí và lạm thu
Sau ngày tựu trường, nhiều bạn nhận ra giá cả ăn uống, dịch vụ xung quanh "rủ nhau" tăng: Phần cơm gà yêu thích năm trước 35.000 đồng nay đã lên 40.000 đồng, tiền gửi xe tại trường từ 3.000 đồng lên 4.000 đồng/lượt. Con số chênh lệch mỗi khoản khá nhỏ, nhưng khi nhân với số ngày đi học thì cũng gia tăng đáng kể với học sinh, sinh viên.
Bạn H.V.L.Đ (TP.HCM) chia sẻ: “Hồi đó trường mình mới xây thư viện, mình phải đóng 150.000 đồng/mỗi học sinh để được sử dụng dịch vụ. Từ đó mà câu đùa “gì cũng tại cái thư viện” ra đời giữa mấy đứa tụi mình mỗi khi tiền cơm, tiền tài liệu… tăng giá”.
Tuy nhiên, đây chỉ là hiện tượng tăng chi phí, điều chỉnh giá cả theo biến động thị trường. Điều này khác hẳn với lạm thu - khi nhà trường, Ban đại diện phụ huynh, Ban cán sự lớp tự ý đặt ra các khoản thu ngoài danh mục hoặc vượt mức quy định, hay gán các khoản thu tự nguyện thành nghĩa vụ bắt buộc với tất cả học sinh.
Ví dụ như phí bảo hiểm. Bảo hiểm y tế (BHYT) học sinh là khoản thu bắt buộc theo chính sách, trong khi bảo hiểm tai nạn, bảo hiểm thân thể của học sinh mang tính tự nguyện. Tuy nhiên, việc hai khoản thường được thông báo cùng thời điểm và không chú thích rõ là bắt buộc hay tự nguyện dễ khiến phụ huynh, học sinh nhầm lẫn. Từ năm 2018, Sở GD&ĐT TP.HCM đã lưu ý các trường giải thích kỹ để phụ huynh học sinh hiểu rõ, hạn chế nhiều vụ thu sai tại cơ sở.
Bên cạnh đó, các khoản quỹ lớp, quỹ trường cũng khiến không ít phụ huynh và học sinh băn khoăn. TP. Hồ Chí Minh là một trong những địa phương liên tục siết chặt vấn đề thu - chi đầu năm học khi đã có chủ trương không thu quỹ lớp, quỹ trường, quỹ phụ huynh trong năm học 2026 - 2027.
Ở cấp Bộ, dự thảo thay thế Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT cũng đang theo hướng Ban đại diện cha mẹ học sinh không trực tiếp vận động, thu, tiếp nhận hoặc quản lý tiền hỗ trợ và không hình thành quỹ cha mẹ học sinh. Bỏ quỹ lớp là bước đầu để giảm bớt những khoản thu không minh bạch để tiếp tục kiểm tra các khoản dịch vụ, bán trú, tài trợ hay nhiều nguồn chi khác chưa rõ ràng.
