Theo lịch pháp phương Đông, một năm được chia thành 24 tiết khí nhằm phản ánh sự vận động của mặt trời và những chuyển biến của thời tiết qua từng giai đoạn. Trong hệ thống “nhị thập tứ khí” của lịch âm, Thanh minh là tiết khí thứ năm, đến sau các tiết Lập xuân, Vũ thủy, Kinh trập và Xuân phân.
Tên gọi “Thanh minh” hàm chứa ý nghĩa về trạng thái thời tiết đặc trưng của giai đoạn này. “Thanh” nghĩa là trong trẻo, “minh” là sáng sủa. Đây là thời điểm bầu trời quang đãng, khí hậu mát mẻ, cây cối đâm chồi nảy lộc, báo hiệu sự chuyển mình từ cuối xuân sang đầu hạ.
Năm 2026, tiết Thanh minh bắt đầu từ ngày 5/4 và kéo dài đến ngày 20/4 Dương lịch, trước khi chuyển sang tiết Cốc vũ. Như vậy, ngày Tết Thanh minh (ngày đầu tiên của tiết Thanh minh) rơi vào chủ nhật - 18/2 Âm lịch.
Dịp này, ngoài chuẩn bị mâm cúng dâng lên tổ tiên, các gia đình thường đi tảo mộ, thể hiện lòng hiếu thảo. Theo nhà nghiên cứu văn hóa Quách Trọng Trà - tác giả cuốn Thờ cúng cổ truyền Việt Nam - Thanh minh là lễ hướng về tiên tổ, thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn" mà ông bà ta đã để lại cho hậu thế với mong ước cháu con luôn gắn kết vững bền với dòng tộc.
Dịp Thanh minh, con cháu dù ở muôn nơi vẫn nhớ ngày về nơi đất tổ, nơi chôn rau cắt rốn để tảo mộ tổ tiên, thắp hương nơi từ đường, còn là dịp họp mặt anh em, người thân ruột thịt trong gia tộc.
Về lễ vật trong dịp này, chuyên gia văn hóa khẳng định tùy theo phong tục từng vùng miền, khả năng của gia chủ, dòng họ có thể dâng cỗ mặn, cỗ chay, hoa quả, bánh trái. Ở miền Nam do ảnh hưởng của người Hoa nên có tục cúng heo quay, vịt quay và bánh hỏi. Tất cả đều tùy duyên cốt ở sự chân tâm, thành kính.
"Nếu cúng lễ Thanh minh ở nhà thờ họ, trưởng tộc hoặc người được thay quyền trưởng tộc (trưởng họ) đứng ra làm chủ lễ. Nếu cúng tại nhà hoặc ngoài mộ thì chủ gia đình làm chủ lễ. Thông thường, ở miền Bắc, vào dịp Thanh minh, con cháu tập trung tại nhà thờ họ dâng lễ, trước đó ra khu mộ của ông bà, tổ tiên thắp hương mời ông bà về dự lễ. Miền Nam thường tổ chức cúng lễ Thanh minh tại khu mộ của người thân, vì phần đông người dân Nam Bộ hiếm khi có nhà thờ họ", nhà nghiên cứu Quách Trọng Trà chia sẻ.
Sau khi đã bày biện lễ vật lên hương án, gia chủ hoặc người chủ lễ thắp hương, thắp nến tại bàn thờ gia tiên, ngồi xếp bằng hoặc quỳ gối trước bàn thờ và đọc lời khấn. Theo phong tục, khi ra nghĩa trang, gia chủ không thể khấn trực tiếp gia tiên ngay mà phải tuân thủ nguyên tắc "xin phép thần linh trước, mời gia tiên sau".
Trong nền kinh tế nông nghiệp xa xưa, cả mùa vụ người dân chỉ quanh quẩn trong ngôi làng, ruộng lúa, vườn rau. Tiết Thanh minh là cơ hội hiếm hoi để người người được bước ra khỏi làng, trẩy hội, gặp gỡ. Bởi vậy, Nguyễn Du viết trong Truyện Kiều: "Gần xa nô nức yến anh/Chị em sắm sửa bộ hành chơi xuân".
Bài văn khấn khi đi tảo mộ dịp Tết Thanh minh:
"Con lạy chín phương trời, mười phương chư Phật. Con kính lạy Hoàng Thiên Hậu Thổ, chư vị Tôn thần, ngài Bản xứ Thần linh Thổ địa, ngài Ngũ phương Ngũ thổ Long mạch cai quản khu vực này. Hôm nay nhân tiết Thanh minh, tín chủ con thành tâm sắm lễ, xin phép các ngài cho chúng con được dọn dẹp, tu sửa lại phần mộ của gia tiên họ... (tên họ của gia đình)."
Sau khi dọn dẹp xong, thắp hương lên mộ phần gia tiên và khấn:
"Con kính lạy gia tiên tiền tổ, hương linh cụ... (tên người đã khuất). Nhân tiết Thanh minh vượng khí, con cháu thành tâm sắm lễ, khang trang lại mộ phần, đắp bồi thổ địa. Cúi xin hương linh chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật, phù hộ độ trì cho gia đạo bình an, vạn sự hanh thông".