Mới đây, Olivia Rodrigo đã phát hành take me home (4 christmas), ca khúc Giáng sinh đầu tiên trong sự nghiệp. Ngay sau đó, người nghe nhanh chóng nhận ra những điểm tương đồng giữa sản phẩm mới của nữ ca sĩ Gen Z và Christmas Wrapping - ca khúc do ban nhạc The Waitresses phát hành năm 1981. Không chỉ có màu sắc New Wave đặc trưng, hai bài hát còn gợi liên tưởng qua cách xây dựng giai điệu, nhịp điệu và lối hát thiên về kể chuyện.
Tuy nhiên, thay vì trở thành một cuộc tranh luận về "đạo nhạc", câu chuyện nhanh chóng có thêm một tình tiết đáng chú ý. Chris Butler, người sáng tác Christmas Wrapping, tiết lộ Olivia đã chủ động liên hệ với ông khoảng hai tháng trước khi phát hành, gửi bản thu mới và bày tỏ sự ngưỡng mộ dành cho The Waitresses.
Việc Olivia chủ động tìm đến tác giả bản gốc khiến câu chuyện được nhìn nhận như một màn tri ân có chủ đích. Dẫu vậy, sự việc cũng đặt ra một câu hỏi đáng bàn hơn: Khi một tác phẩm cụ thể trở thành nguồn cảm hứng cho sản phẩm mới, nghệ sĩ có trách nhiệm ghi nhận người sáng tạo ban đầu đến mức nào?
Credit cho nguồn cảm hứng: Lựa chọn hay nghĩa vụ?
Sáng tạo nghệ thuật vốn là quá trình tiếp nhận, học hỏi và tái diễn giải những chất liệu đã tồn tại. Không nghệ sĩ nào hoạt động trong một khoảng không hoàn toàn độc lập với lịch sử âm nhạc. Họ nghe những ca khúc cũ, nghiên cứu cách phối khí, cấu trúc giai điệu, cách viết lời, xử lý giọng hát và tìm kiếm những phương pháp để phát triển ngôn ngữ sáng tạo riêng.
Tuy nhiên, câu chuyện trở nên phức tạp khi nguồn cảm hứng không còn là một thể loại mà xuất phát từ một tác phẩm cụ thể. Đôi khi, chỉ vài giây âm thanh cũng đủ khiến người nghe nhận ra một cách chuyển nhịp, đường bassline hoặc cách đặt giai điệu thú vị. Với một người sáng tác, những chi tiết nhỏ ấy có thể trở thành điểm khởi đầu để phát triển ý tưởng cho cả một ca khúc mới. Vấn đề nằm ở chỗ:
Khi nghệ sĩ chủ động “mổ xẻ” một tác phẩm cụ thể để tìm ra hướng đi cho sản phẩm của mình, liệu người sáng tạo ban đầu có cần được ghi nhận?
Dù vậy, cần phân biệt rằng chịu ảnh hưởng từ một tác phẩm không đồng nghĩa với việc sử dụng trái phép tác phẩm đó.
Sample là việc lấy trực tiếp một đoạn âm thanh từ bản thu có trước, trong khi interpolation là tái hiện lại một phần chất liệu âm nhạc.
Những trường hợp này có thể kéo theo yêu cầu cấp phép và thỏa thuận quyền tác giả. Ngược lại, việc học hỏi phong cách, tinh thần không mặc nhiên tạo ra nghĩa vụ ghi credit cho một nghệ sĩ cụ thể. Nhưng giữa hai phạm vi ấy vẫn tồn tại một vùng tranh luận: Một ca khúc có thể không được sample hay interpolation nhưng vẫn đóng vai trò rất lớn trong quá trình hình thành ý tưởng của sản phẩm mới. Khi đó, việc ghi nhận nguồn cảm hứng không nhất thiết là nghĩa vụ pháp lý, nhưng có thể là một lựa chọn thể hiện sự tôn trọng đối với người đi trước.
Vậy credit cho nguồn cảm hứng nên là lựa chọn tự nguyện hay nghĩa vụ? Câu trả lời nằm ở cách hiểu về chữ “credit”. Nếu đó là tên trong danh sách đồng sáng tác hoặc quyền lợi gắn với tác phẩm, việc ghi nhận phải dựa trên đóng góp thực tế và thỏa thuận giữa các bên. Nếu đó là lời cảm ơn dành cho một tác phẩm đã có ảnh hưởng đáng kể đến quá trình sáng tạo, nghệ sĩ có thể chủ động thực hiện như một hành động trân trọng. Đây có thể chưa phải nghĩa vụ pháp lý, nhưng là một nét văn hóa đáng khuyến khích.
Olivia Rodrigo nên công khai nguồn cảm hứng từ đầu?
Quay lại trường hợp của Olivia Rodrigo, sau khi nghe take me home (4 christmas), Chris Butler phản hồi rằng ông không cần được ghi tên trong phần credit do Christmas Wrapping chỉ “được lấy cảm hứng”, liệu Olivia có nên chủ động nhắc đến ông hay không?
Cần ghi nhận rằng Olivia đã liên hệ riêng với Butler trước đó, chứ không đợi đến khi khán giả phát hiện điểm tương đồng mới tìm đến tác giả gốc. Tuy nhiên, việc trao đổi riêng và công khai nguồn cảm hứng với công chúng vẫn là hai chuyện khác nhau.
Nếu Christmas Wrapping đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành take me home (4 christmas), Olivia có thể chủ động chia sẻ điều đó ngay từ khi giới thiệu sản phẩm. Một lời ghi nhận từ đầu sẽ giúp khán giả hiểu rõ hơn bối cảnh sáng tạo, đồng thời đưa ca khúc của The Waitresses đến gần hơn với thế hệ người nghe mới. Cách ứng xử này cũng giúp nghệ sĩ tránh để câu chuyện chỉ được bàn luận sau khi công chúng tự tìm ra những điểm tương đồng.
Dĩ nhiên, không phải nhạc sĩ nào cũng cần công khai mọi tác phẩm từng ảnh hưởng đến mình. Quá trình sáng tác thường chịu tác động từ nhiều nguồn khác nhau, và một nét tương đồng đơn lẻ không đủ để kết luận tác phẩm này bắt nguồn từ tác phẩm kia. Tuy nhiên, khi cảm hứng đến từ một ca khúc cụ thể đến độ nghệ sĩ chủ động tìm đến tác giả gốc, việc công khai mối liên hệ ấy là cách ứng xử minh bạch và tôn trọng hơn.
Sự hào phóng của một người không phải tiêu chuẩn cho tất cả
Phản ứng tích cực của Chris Butler giúp câu chuyện giữa hai ca khúc không bị đẩy thành một cuộc tranh chấp. Tuy nhiên, thái độ của ông không nên trở thành thước đo để đánh giá những nghệ sĩ gốc khác. Một nhạc sĩ có thể vui khi tác phẩm của mình truyền cảm hứng cho thế hệ sau mà không cần thêm bất kỳ sự ghi nhận nào. Một người khác có thể mong muốn tên tuổi và đóng góp của mình được nhắc đến rõ ràng hơn. Cả hai lựa chọn đều xứng đáng được tôn trọng.
Việc một nghệ sĩ muốn được ghi nhận không đồng nghĩa với sự tham lam hay ý định chiếm lấy thành quả của người trẻ. Đằng sau một ca khúc là quá trình sáng tác, thử nghiệm và đầu tư thời gian của người tạo ra nó. Khi một nghệ sĩ khác tìm thấy cảm hứng từ tác phẩm ấy, công sức ban đầu vẫn tồn tại và xứng đáng được nhìn nhận.
Sự ghi nhận đôi khi không cần đi kèm thù lao hay quyền đồng sáng tác, mà chỉ đơn giản là một lời cảm ơn công khai. Chẳng hạn, khi sử dụng giai điệu Lời Tỏ Tình Dễ Thương trong Vì Anh Quá Đẹp Trai, ca sĩ Trúc Nhân đã cảm ơn nhạc sĩ Ngọc Sơn tại mục Special Thanks. Đây là cách tri ân người đi trước mà không nhất thiết đặt họ vào vị trí đồng sáng tác.
Ngược lại, nếu lấy sự thoải mái của một cá nhân làm tiêu chuẩn chung, những nghệ sĩ muốn được nhắc tên có thể bị đánh giá thiếu công bằng. Chris Butler có quyền hài lòng với cách Olivia tiếp cận và thể hiện sự trân trọng dành cho mình. Nhưng lựa chọn của ông không thể trở thành lý do để những tác giả khác phải từ bỏ mong muốn được ghi nhận.
Một nét văn hóa sáng tạo cần được xây dựng
Có lẽ, vấn đề không nằm ở việc mọi nguồn cảm hứng đều phải trở thành một nghĩa vụ ghi credit. Điều cần thiết hơn là sự minh bạch khi một tác phẩm cụ thể đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành sản phẩm mới. Đó không chỉ là sự minh bạch với tác giả gốc mà còn là với khán giả.
Một nghệ sĩ trẻ xứng đáng được công nhận vì những gì họ tạo ra, nhưng điều đó không nhất thiết phải đánh đổi bằng việc xóa nhòa dấu ấn của người đi trước. Sau cùng, sáng tạo luôn cần những nguồn cảm hứng, nhưng sự tôn trọng cũng cần được đặt đúng vị trí. Credit cho nguồn cảm hứng có thể là sự lựa chọn, nhưng quyền lựa chọn không ghi nhận của một người không nên trở thành nghĩa vụ im lặng, không thỏa thuận của tất cả những người còn lại.
