Trong bối cảnh Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa đặt mục tiêu hình thành các ngành công nghiệp văn hóa chuyên nghiệp, minh bạch và chuẩn hóa, sân khấu không thể đứng ngoài yêu cầu tái thiết lập chuẩn mực. Loạt bài “Thiết lập chuẩn biểu diễn: Sân khấu bước vào quỹ đạo công nghiệp văn hóa” của Tiền Phong nhìn thẳng vào thực trạng từ hậu trường vận hành đến góc nhìn chuyên gia, để trả lời một câu hỏi cốt lõi: muốn đi vào quỹ đạo công nghiệp văn hóa, sân khấu sẽ thiết lập lại chuẩn biểu diễn ngay từ bây giờ.
Trong nhiều năm trở lại đây, hát nhép không còn là hiện tượng cá biệt, mà xuất hiện trên nhiều loại hình sân khấu, từ chương trình truyền hình, sự kiện doanh nghiệp đến các buổi diễn ca nhạc quy mô lớn. Cùng với đó là hàng loạt biểu hiện “lệch chuẩn” khác: hát đè, lạm dụng xử lý giọng bằng phần mềm chỉnh giọng tự động, hiệu ứng âm thanh xử lý ngay khi hát… Những yếu tố này không tồn tại rời rạc. Chúng tạo thành một hệ thống vận hành mà ở đó, việc hát trực tiếp dần trở thành rủi ro, còn hát nhép lại là phương án an toàn.
Hát nhép để an toàn?
Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM vừa ban hành Văn bản số 3566/SVHTT-NT, yêu cầu chấn chỉnh hoạt động biểu diễn, trong đó nhấn mạnh việc không được lạm dụng phương tiện kỹ thuật, không sử dụng âm thanh từ bản ghi âm để thay cho biểu diễn trực tiếp trên sân khấu, tức hát nhép. Động thái này xuất hiện trong bối cảnh các cơ quan quản lý và truyền thông trung ương đều nhìn nhận tình trạng biểu diễn không trung thực đang gia tăng, không còn là hiện tượng đơn lẻ mà xuất hiện ở nhiều loại hình chương trình.
Dù phổ biến, hát nhép không phải lúc nào cũng trơn tru. Không ít trường hợp đã bị phát hiện do lỗi kỹ thuật: nhạc chạy lệch, ca sĩ quên khẩu hình, micro tắt nhưng giọng vẫn vang lên. Những sự cố này thường nhanh chóng lan trên mạng xã hội, kéo theo nhiều chỉ trích. Tuy nhiên, hiệu ứng đó hiếm khi kéo dài.
Nhà phê bình âm nhạc Nguyễn Hải Yến nhận xét: “Khán giả có thể phản ứng mạnh trong một thời điểm, nhưng không tạo thành áp lực đủ lớn để thay đổi cách vận hành chung”.
Trước đó, từ ngày 1/2/2021, khi Nghị định 144/2020/NĐ-CP có hiệu lực, một thay đổi quan trọng đã xảy ra: quy định cấm sử dụng bản ghi âm thay cho giọng thật của người biểu diễn không còn được duy trì như trước. So với Nghị định 79/2012, hành vi hát nhép không còn bị cấm trực tiếp trong văn bản pháp luật, tạo ra một khoảng trống đáng kể trong việc xác định chuẩn mực biểu diễn trên sân khấu.
Theo chia sẻ từ nhà sản xuất Hoàng Tuấn, hát nhép hiện nay không chỉ có một dạng, mà tồn tại theo nhiều cấp độ khác nhau. Cấp độ rõ ràng nhất là nhép hoàn toàn, tức toàn bộ phần giọng hát được phát từ bản thu sẵn, ca sĩ chỉ thể hiện khẩu hình và động tác. Dạng này thường xuất hiện ở các chương trình cần độ ổn định cao, ít chấp nhận sai sót. Tinh vi hơn là hát đè, khi ca sĩ vẫn hát trực tiếp nhưng giọng thật bị chìm dưới lớp nhạc và giọng thu sẵn được phát song song. Với cách này, khán giả vẫn nghe thấy giọng, nhưng khó phân biệt đâu là thật, đâu là ghi âm.
Một cấp độ khác khó nhận diện hơn là lạm dụng các công cụ xử lý giọng. Phần mềm chỉnh cao độ tự động và các hiệu ứng âm thanh có thể làm cho giọng hát trở nên đẹp hơn, đều hơn, che đi những sai lệch. Trên thực tế, ca sĩ vẫn hát, nhưng phần âm thanh đến tai khán giả đã bị xử lý đáng kể.
Nhiều lần bức xúc về hiện tượng này, nhạc sĩ Lưu Thiên Hương cho rằng, điều đáng bàn không chỉ là chuyện có nhép hay không, mà ở chỗ khán giả tin rằng mình đang nghe hát trực tiếp trong khi thực tế không phải vậy. Chị nhấn mạnh: “Hát trực tiếp là ca sĩ thể hiện hoàn toàn bằng giọng thật tại chỗ, còn hát đè là ca sĩ hát bằng giọng thật nhưng có thêm một lớp âm thanh thu sẵn, thường khoảng 30-50%, để hỗ trợ cho giọng dày và ổn định hơn”. Có nghĩa là sân khấu Việt hiện không chỉ có hai màu trắng đen là hát thật hoặc hát nhép, mà tồn tại cả một vùng xám rất dễ nhập nhằng.
Một thanh tra lĩnh vực văn hóa cho biết, Nghị định 79/2012 từng tiếp cận khá trực diện với hành vi hát nhép. Nghị định đặt ra các ràng buộc cụ thể trong hoạt động biểu diễn và ghi âm, ghi hình, thể hiện quan điểm quản lý thiên về “cấm - kiểm soát” đối với những biểu hiện bị xem là thiếu trung thực trên sân khấu. Tuy nhiên, đến Nghị định 144/2020, cách tiếp cận đã thay đổi rõ rệt. Không còn quy định cấm hát nhép một cách tường minh, mà chuyển sang khung quản lý theo nguyên tắc chung như “bảo đảm tính trung thực của nội dung biểu diễn, quyền lợi khán giả và trách nhiệm của đơn vị tổ chức”. Khi này, việc thực thi chuyển mạnh sang khâu hậu kiểm. Nhà tổ chức và nghệ sĩ phải chịu trách nhiệm minh bạch hóa, trong khi khán giả lại khá mơ hồ khi bỏ tiền mua trải nghiệm ở các chương trình biểu diễn.
“Sự dịch chuyển này phản ánh tư duy quản lý mềm dẻo hơn, phù hợp với thực tiễn biểu diễn hiện đại, nhưng đồng thời cũng tạo ra những khoảng trống trong việc nhận diện và điều chỉnh các hình thức như hát đè vốn không dễ định danh rạch ròi giữa thật và không thật trên sân khấu”, vị này nói.
BẢO HÂN
Vùng xám ấy xuất hiện đậm đặc ở các chương trình truyền hình và sự kiện lớn. Mới đây nhất, vụ ca sĩ Duyên Quỳnh hát nhép tại lễ trao giải Làn Sóng Xanh đã khiến khán giả phản ứng dữ dội. Hay trước đó, tại một số đêm diễn của chương trình Anh trai say hi, nhiều tiết mục bị nhận xét sử dụng lớp giọng thu sẵn đè lên giọng thật. Xa hơn, trường hợp ca sĩ Bích Phương từng gây bão mạng khi đang biểu diễn thì bị một khán giả cướp micro để tìm con bị lạc, nhưng giọng hát của cô vẫn phát ra liên tục…
Ca sĩ Minh Chuyên chia sẻ, hát nhép với dân chuyên nghiệp là cực chẳng đã vì chương trình yêu cầu để đảm bảo chất lượng âm thanh qua truyền hình. Ca sĩ Minh Quân cho biết, hầu hết ca sĩ đều từng hát nhép, chẳng hạn khi quay hình hoặc tham gia những chương trình có đặc thù không thể hát trực tiếp hoàn toàn. Ông bầu Hoàng Tuấn khẳng định, nhiều ca sĩ chọn hát nhép không hẳn vì giọng kém, mà vì sợ lên hình không đẹp, hoặc đơn giản vì không tin vào hệ thống âm thanh của sân khấu. Theo ông, chỉ khi rủi ro kỹ thuật từ micro, thiết bị nghe sân khấu và hệ thống xử lý tín hiệu được giảm đi, nghệ sĩ mới có thêm tự tin để hát thật. Nói cách khác, ở nhiều sân khấu hiện nay, kỹ thuật yếu đã góp một tay đẩy người biểu diễn về phía hát nhép.
Ông Tuấn nhắc lại thời điểm khoảng năm 2006, trong chương trình Con đường âm nhạc phát sóng trực tiếp, sau màn biểu diễn của NSND Thanh Hoa, nhiều ý kiến cho rằng bà hát yếu, hụt hơi, thậm chí có nghi vấn không hát thật hoặc bị mất giọng. Sự việc nhanh chóng trở thành chủ đề bàn tán trong giới âm nhạc và nhận nhiều phản ứng chỉ trích từ công chúng thời điểm đó. Sự việc này, không ít thì nhiều đều góp phần khiến cho việc hát thật trên sân khấu trở nên đầy rủi ro. Và người ta sẵn sàng chọn hát nhép như một sự thay thế an toàn hơn.
Nhiều người biết nhưng đều ngầm chấp nhận
Điểm đáng chú ý là hát nhép không phải điều bí mật. Người trong nghề biết, khán giả phần nào cũng đoán được. Nhưng nó vẫn tồn tại, thậm chí ổn định.
Một trong những môi trường phổ biến của hát nhép là các chương trình truyền hình. Ở đây, yêu cầu hàng đầu là không được xảy ra sai sót. Một đạo diễn âm nhạc từng tham gia nhiều chương trình truyền hình trực tiếp cho biết: “Chỉ cần một nốt lệch, một câu hụt hơi, khán giả sẽ nhận ra ngay. Với truyền hình, rủi ro đó gần như không được phép tồn tại. Chính vì vậy, nhiều tiết mục được chuẩn bị sẵn bản thu hoàn chỉnh. Khi lên sóng, phần giọng hát được phát lại, đảm bảo chất lượng đồng đều”.
Ở các sân khấu ngoài trời, điều kiện âm thanh còn khó kiểm soát hơn vì nó phụ thuộc vào không gian, thời tiết, thiết bị lắp đặt nhanh. Kỹ thuật viên âm thanh Lâm Tùng tiết lộ: “Nhiều chương trình chỉ có vài tiếng để dựng sân khấu. Không đủ thời gian thử âm đúng nghĩa. Nếu để ca sĩ hát trực tiếp, khả năng xảy ra lỗi rất cao. Cho nên người ta phải sử dụng bản thu sẵn vì nó được xem như cách đảm bảo an toàn: âm thanh ổn định, không phụ thuộc vào điều kiện thực tế, không lo sự cố. Tất nhiên, điều này cũng tạo ra một nghịch lý. Sân khấu càng lớn, càng hoành tráng, thì khả năng hát nhép càng cao, bởi mức độ rủi ro cũng lớn hơn.
Thậm chí, ngay cả ở các buổi diễn ca nhạc, nơi được kỳ vọng là đất của biểu diễn trực tiếp, hát nhép vẫn xuất hiện dưới nhiều hình thức.
Nhà sản xuất Hoàng Tuấn cho biết: “Nhiều ca sĩ chạy vài sô một ngày, di chuyển liên tục. Không phải lúc nào họ cũng đảm bảo thể lực để hát trực tiếp”.
Tất cả những yếu tố này cộng lại, khiến hát nhép không còn là lựa chọn bất thường, mà trở thành một phần hiển nhiên của công nghệ biểu diễn.