X “Con bướng”
V “Con muốn được hiểu”
Ở tuổi dậy thì, những cuộc tranh luận với cha mẹ hay giáo viên có thể xuất hiện thường xuyên hơn. Một lời nhắc nhở vốn rất bình thường cũng có lúc khiến teen phản ứng mạnh. Và khi đó, những từ như “bướng”, “khó bảo”, “ngỗ nghịch” rất dễ được dùng để gọi tên hành vi ấy.
Trần Chung Hiếu (sinh năm 2012) thấy việc người lớn dùng từ “ngỗ nghịch” khi nói về một bạn đang tuổi dậy thì cũng bình thường. Nhưng những từ như “khó bảo” hay “bướng” lại khiến bạn cảm thấy khó chịu.
Khi tức giận với cha mẹ hoặc giáo viên, điều Hiếu mong muốn trước tiên là được giải thích để người lớn hiểu rõ câu chuyện. Có những lúc, bạn biết mình đã phản ứng hơi mạnh vì trước đó đã “quạu” từ lâu, nhưng ngay lúc ấy lại không biết cách nào khác để thể hiện cảm xúc.
Nguyễn Huỳnh Ngọc Châu (sinh năm 2012) cảm nhận được những thay đổi cảm xúc đến với mình ở tuổi dậy thì. Tuy nhiên, từ việc nhận ra được chúng tới việc "xử lý" chúng lại là chuyện khác. Khi không thể kiềm chế cảm xúc, bạn đôi khi không biết phải thể hiện thế nào khác. Điều Châu mong đợi từ người lớn là một thái độ nhẹ nhàng, từ tốn và quan tâm đến suy nghĩ của mình.
Theo Thạc sĩ Lâm Hoàng Đức, hiện công tác tại Khoa Tâm Lý học, Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn, ĐHQG-HCM, ở tuổi 13 - 15, các bạn trẻ bắt đầu muốn khẳng định bản thân, có suy nghĩ và mong muốn riêng. Sự chống đối đôi khi là cách vụng về để teen thể hiện nhu cầu được tự quyết định và được cha mẹ chấp nhận.
Không phải cơn giận nào cũng giống nhau
Từ góc nhìn của người lớn, một bạn học sinh im lặng, cãi lại hay bỏ đi đều có thể bị xem là đang “làm mình làm mẩy”, chống đối. Nhưng cô Hồng Phượng, giáo viên THCS tại An Giang, chia sẻ, học sinh có thể phản ứng theo nhiều cách khi cảm thấy không thoải mái: Có bạn im lặng, có bạn cãi lại, có bạn vùng vằng bỏ đi, cũng có bạn khóc hoặc thể hiện sự uất ức.
Điều đáng chú ý không nằm ở một lần nổi nóng, mà ở những thay đổi kéo dài và khác biệt so với chính teen trước đó. Theo thầy Đức, một lần bùng nổ cảm xúc không đủ để kết luận rằng teen có vấn đề tâm lý. Người lớn cần quan sát thêm tần suất, mức độ và việc hành vi ấy có ảnh hưởng đến học tập, ăn ngủ, các mối quan hệ hay sinh hoạt hằng ngày hay không.
Bản thân phụ huynh cũng phải dành thời gian để hiểu sự thay đổi của con. Cô Trần Thị Kim Hoa, 47 tuổi, kể rằng khi con bước vào những năm đầu THCS, cô nhận thấy con ít chia sẻ hơn. Những câu hỏi trước đây được trả lời tự nhiên dần trở thành “không có gì”, “con biết rồi” hoặc đôi khi là thái độ khó chịu.
Có lúc cô Hoa nghĩ con đang xa cách bố mẹ. Sau này, cô nhận ra có thể con chỉ đang cần nhiều không gian riêng hơn nhưng chưa biết cách nói điều đó.
Lắng nghe không có nghĩa là chiều theo
Có lẽ đây cũng là phần khó nhất khi đồng hành cùng một bạn nhỏ ở tuổi dậy thì: Làm sao để hiểu cảm xúc của con mà vẫn giữ được giới hạn?
Với Hiếu, điều khiến bạn nhanh chóng lấy lại bình tĩnh và muốn tiếp tục trò chuyện là khi người lớn thể hiện sự lắng nghe, thấu hiểu; thay vì lập tức trách “không được làm thế này, không được làm thế nọ”. Châu cũng mong người lớn lắng nghe và hiểu rõ cảm xúc của mình trước khi trách mắng.
Theo thầy Đức, khi teen đang quá tức giận, cha mẹ không nhất thiết phải tiếp tục tranh luận đúng sai. Người lớn có thể giữ bình tĩnh, cho teen một khoảng thời gian và quay lại trò chuyện khi cảm xúc đã dịu xuống.
Sau đó, thay vì bắt đầu bằng một lời trách, cha mẹ có thể hỏi điều gì đã khiến con khó chịu. Nhưng lắng nghe không đồng nghĩa với việc chấp nhận mọi hành vi.
Cô Hoa cũng đang học cách giữ hai điều ấy cùng lúc. “Tôi đang học cách đặt giới hạn không phải để thắng con, mà để giúp con học cách kiểm soát chính mình”, cô chia sẻ.
Có thể các bạn teen như Hiếu và Châu không phải lúc nào cũng biết cách thể hiện cảm xúc thật khéo. Người lớn cũng không phải lúc nào đủ bình tĩnh để lắng nghe. Nhưng giữa những lần “cãi lại”, “bướng” hay “khó bảo”, có lẽ vẫn còn một điều đáng để thử: Cho teen cơ hội nói hết câu chuyện của mình trước khi vội "gắn nhãn" cho thái độ phản ứng.
