Đi tìm nghĩa sĩ Cần Giuộc

Đi tìm nghĩa sĩ Cần Giuộc
TP - Chùa Tôn Thạnh là nơi Nguyễn Đình Chiểu đã tá túc mà viết thiên anh hùng ca “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc”. Ở Cần Giuộc quê vợ, Nguyễn Đình Chiểu được thờ như vị thần. Không tài liệu nào chép và cũng không ai nhớ tên của gần 30 nghĩa sỹ Cần Giuộc.
Nhân dân Cần Giuộc thờ Nguyễn Đình Chiểu. Ảnh: T.N.A
Nhân dân Cần Giuộc thờ Nguyễn Đình Chiểu. Ảnh: T.N.A.

Tông Thạnh hay Tôn Thạnh?

Sư tổ Viên Ngộ thuộc dòng Thiền Lâm Tế đời thứ 39, pháp húy gọi là Viên Ngộ, nhân dân thường gọi là ông Tăng Ngộ. Tên thực Nguyễn Ngọc Dót. Sư Viên Ngộ đã xây chùa Tôn Thạnh.

Tôi đến thăm chùa Tôn Thạnh vào một ngày mùa hè, đường sá khô ráo, cây cỏ xanh tốt. Chùa thuộc xã Mỹ Lộc, huyện Cần Giuộc, tỉnh Long An, ngay bên con đường nhựa khang trang.

Tên ngôi chùa vẫn còn chịu nhiều lầm lẫn. Sách Ngữ Văn lớp 11 hiện nay chép văn bản “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc” cho học sinh là: “Chùa Tông Thạnh năm canh ưng đóng lạnh”.

Các sư cho biết: “Ban đầu sư tổ Viên Ngộ đặt tên chùa là chùa Lan Nhã. Dân ta gọi nôm na là chùa Ông Ngộ. Sau chùa đổi tên thành chùa Tông Thạnh, nhưng từ năm 1841, vì kỵ húy tên vua Thiệu Trị là Miên Tông nên chùa đã đổi tên là Tôn Thạnh rồi”.

Chúng tôi ghé thăm nhà thơ Châu Anh Phụng, đã nhiều năm nghiên cứu về Nguyễn Đình Chiểu. Bà hiện ở cách chùa không xa: “Văn bản Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc bằng chữ Hán Nôm sưu tầm được tại địa phương ghi rõ là Chùa Tôn Thạnh năm canh ưng đóng lạnh”.

Hàng trăm năm đã trôi qua, nhưng các anh linh của người nghĩa sĩ yêu nước vẫn được thờ tại chùa Tôn Thạnh. Bên hiên chùa đặt một tấm bài vị bằng đá trên chiếc bàn đơn sơ. Bài vị có ghi dòng chữ: “Cung thỉnh nghĩa sĩ Cần Giuộc chư vị”.

Nhà sư giải thích: “Theo phong tục truyền thống, vong linh những người chiến sĩ cũng như đồng bào tử nạn và thập loại cô hồn được thờ ở ngoài trời chứ không thờ trong điện, trong nhà”.

Nguyễn Đình Chiểu đã viết văn tế như thế nào?

Người ta thường gọi nhà thơ là “cụ đồ Chiểu”, nhưng thật ra ông sinh năm 1822 và sáng tác bài văn tế lịch sử vào năm 1861, khi mới 39 tuổi. Ông lấy vợ năm 1854 bấy giờ đã được 7 năm, vợ ông sinh năm 1835 lúc ấy 26 tuổi.

“Câu chuyện nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu về quê vợ chạy giặc, đem theo vợ con, nhưng sách chép là sáng tác Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc trong chùa, vậy sự tình như thế nào?” - tôi đem băn khoăn hỏi các vị sư và người hiểu biết ở địa phương.

Bia tưởng niệm Nguyễn Đình Chiểu tại chùa Tôn Thạnh
Bia tưởng niệm Nguyễn Đình Chiểu tại chùa Tôn Thạnh.

Bà Châu Anh Phụng nói: “Nơi đây là quê vợ của Nguyễn Đình Chiểu. Tôi đã điền dã và biết được khi Nguyễn Đình Chiểu cùng vợ về thì nhà thơ vào trong chùa Tôn Thạnh sống, tiện việc gặp gỡ các lãnh tụ của nghĩa binh, bàn chuyện chống giặc. Chùa là nơi nhiều người lui tới, giặc không nghi ngờ. Vợ ông thì ở ngôi nhà nhỏ cạnh chùa, chăm sóc con cái”.

Đại đức Thích Tắc Nhàn, phó trụ trì chùa Tôn Thạnh kể: “Các sư đời trước truyền lại là Nguyễn Đình Chiểu về ở trong chùa viết sách, bốc thuốc cứu dân không lấy tiền, bàn bạc việc cứu nước với các nghĩa quân”.

“Nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu ở trong chùa ba năm, từ năm 1859 đến năm 1861. Khi về chùa, ông nhuận sắc nhiều tác phẩm của mình và cho đóng thành cuốn - Đại đức Thích Tắc Nhàn nói - Đêm 16- 12- 1861, nghĩa quân khởi sự từ đây đi đánh đồn Pháp. Trận đánh thu nhiều thắng lợi nhưng một số quân ta đã hy sinh. Nguyễn Đình Chiểu cảm kích mà làm bài văn tế ấy”.

Sau đó, tránh sự khủng bố của giặc, ông đã rời chùa về huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre tiếp tục viết các tác phẩm khác.

Bà Châu Anh Phụng nói: “Khi vào chùa, nhà thơ đã mù nên có những người giúp việc ghi lại các sáng tác của cụ, giúp cụ trong chuyện cấp thuốc chữa bệnh cứu dân. Thật may mắn làm sao tôi đã tìm được nhà của người thư ký ấy. Dĩ nhiên ông ta cũng đã qua đời từ lâu rồi. Nhưng chính tại gia đình này tôi tìm thấy bản chép tay Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc vô cùng quý giá”.

Bài văn tế bị bỏ sót một câu

Nhiều tài liệu ghi bài Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc gồm 30 câu văn bền ngẫu. Sách giáo khoa Ngữ Văn lớp 11, in tháng 7-2012, dẫn tài liệu theo sách Thơ văn Nguyễn Đình Chiểu, Nxb Văn học Giải phóng, TPHCM, 1976, cũng cung cấp cho học sinh bài văn tế có 30 câu.

Tiếp tôi trong một tịnh xá hoang tàn, nhà thơ Châu Anh Phụng nói: “Theo văn bản Hán Nôm mà chúng tôi sưu tầm và lưu trữ được, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc không phải 30 câu mà 31 câu”.

Bản văn cổ bằng chữ Hán Nôm, bà cho biết “hiện tôi đang gửi ngân hàng bảo quản, chờ dịp thuận lợi sẽ trao tặng cho nhà nước”. Bà cung cấp cho chúng tôi văn bản Hán Nôm đã được bà cho in ấn và dịch với đầy đủ 31 câu.

Câu văn bị bỏ sót là câu thứ 28 của tác phẩm, ngay sau đoạn: Cha ông ta còn ở Đồng Nai, ai cứu một phường con đỏ. Câu thứ 28 nguyên văn như sau:

Sông Cần Giuộc cỏ cây nhuốm lệ, thương là thương kẻ tử vô cô

Chợ Trường Bình phố xá bỏ hoang, giận là giận người sanh bất võ

Chợ Trường Bình là chợ địa phương, gần chùa Tôn Thạnh. Sự lặp lại khung cảnh đau xót của người dân địa phương trước sự mất mát hy sinh, chắc hẳn đã có dụng ý sâu xa của tác giả bài văn tế.

Đi tìm nghĩa sĩ

Xã Mỹ Lộc, huyện Cần Giuộc, tỉnh Long An hiện nay hình thành dựa trên hai thôn cổ là thôn Mỹ Lộc và thôn Thanh Ba. Hai thôn liền kề nhau.

Theo tài liệu của đình Tích Đức bên sông Cần Giuộc, dân cư vùng này gồm 15 dòng họ: Trương, Đặng, Đỗ, Nguyễn, Tô, Rạch, Hà, Huỳnh, Công, Phan, Châu, Ngô, Lê, Phạm, Dương.

Những bậc tiền hiền đều là quan quân của chúa Nguyễn cử vào khai phá đất Cần Giuộc. Đa số các dòng họ đến từ các tỉnh miền Trung, từ Quảng Bình đến Bình Định, từ cuối thế kỷ 17.

Bàn thờ các nghĩa sĩ Cần Giuộc ở chùa Tôn Thạnh
Bàn thờ các nghĩa sĩ Cần Giuộc ở chùa Tôn Thạnh.

Tháng 12- 1859 Pháp đem tàu tiến vào đánh thành Gia Định. Hộ đốc thành Gia Định là Võ Duy Ninh kháng cự không nổi, lui quân về Cần Giuộc và ông đã tự tử tại đây.

Nguyễn Đình Chiểu cũng rời Gia Định về quê vợ ở Mỹ Lộc, Cần Giuộc, cùng quan quân tổ chức chiến đấu. Trương Định đứng lên lãnh đạo nghĩa quân, phong ông Bùi Quang Diệu làm đốc binh, thường chọn chùa Tôn Thạnh làm nơi chỉ huy. Giặc Pháp huy động quân đến Cần Giuộc để tiêu diệt quân ta. Trên chúng đóng đồn, dưới sông có tàu chiến.

Vợ nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu là Lê Thị Điền, nghĩ ra cách đổ trái mù u ra đường, để khi kỵ binh giặc lao tới thì trượt ngã, quân ta xông ra tiêu diệt.

Ngày 16 -12-1861, Bùi Quang Diệu dẫn quân tấn công đồn Cần Giuộc, đốt cháy nhà dạy đạo, đâm bị thương giám đốc dân sự người Pháp là Dumont (theo bà Châu Anh Phụng thì sau đó viên quan này cũng tử vong), tiêu diệt một số lính Mã Tà, Ma ní.

Nghĩa quân cũng thiệt hại. Theo Huỳnh Tịnh Của (Quốc Âm Thi Tập) thì tổn thất 25 người. Theo tuần phủ Gia Định là Đỗ Quang, nghĩa quân hy sinh 27 người. Sách giáo khoa Ngữ Văn 11 chẳng biết lấy nguồn tư liệu nào, đưa ra con số thấp hơn “Nghĩa quân hy sinh khoảng 20 người”. Tên tuổi các liệt sĩ là ai, các tài liệu đều không ghi rõ.

Sách “Lịch sử đấu tranh cách mạng và xây dựng của Đảng bộ - Nhân dân xã Mỹ Lộc” in năm 2005 ghi rằng trong số nghĩa quân tử trận “có nhiều người quê ở xã Mỹ Lộc ngày nay. Cho đến bây giờ con cháu của họ vẫn giữ lệ giỗ chung vào rằm tháng 11 hằng năm”. Tài liệu cũng không nói tên các liệt sĩ.

Tôi tìm đến đình Mỹ Lộc và được gặp các vị cao niên ở đây. Các cụ cho biết trong đình hiện thờ Nguyễn Đình Chiểu như một vị thần. Tuy nhiên, ông Út làm thủ từ và các cụ đều nói: “Danh sách các liệt sĩ nghĩa binh Cần Giuộc, vì thời gian trôi qua quá lâu, không ai nhớ được nữa”.

“Đình làng có từ thời vua Gia Long, nhưng mấy lần bị giặc phá, sắc phong bị đốt hết. Đến tên của vị Thành Hoàng làng thờ trong đình này, giờ chúng tôi còn không biết, nói gì tên các nghĩa quân” – ông Út ngậm ngùi. Ngoại trừ Nguyễn Đình Chiểu, các vị thần được thờ trong đình Mỹ Lộc đều khuyết danh cả.

Cụ Thơm, từng tốt nghiệp trường Mỹ thuật Gia Định nói: “Thi hài các nghĩa quân lúc ấy được mai táng trọng thể và chôn cất trong nghĩa trang. Sau khi giặc chiếm được nước ta, chúng đã đào nghĩa trang, lấy đất đắp đồn, xương cốt nghĩa quân ngổn ngang hết cả. Nơi ấy, còn lại một cái ao sâu hàng trăm năm không ai dám xâm phạm”.

Tôi muốn tới thăm cái ao lịch sử ấy, thì nhà nghiên cứu Châu Anh Phụng nói: “Ao đã bị người ta lấp mất để xây nhà rồi, còn đâu mà tới”.

Bà nói: “Dân chúng rất thắc mắc. Các vị ở huyện bảo với tôi, đô thị đã phát triển rồi, phải quy hoạch cho khang trang hơn chứ. Chúng tôi đang triển khai xây dựng khu tưởng niệm nghĩa sĩ Cần Giuộc với tổng diện tích xây dựng khoảng 1.800m2, năm 2013 sẽ khánh thành, cô Phụng cứ yên tâm”(!)

8 - 2012

Theo Báo giấy
MỚI - NÓNG

Có thể bạn quan tâm

Đường dây đưa người Việt sang Phillippines làm đại lý điều khiển mạng lưới có đúng như quảng cáo?

Lật tẩy sới bạc online xuyên quốc gia: Đủ cách móc túi con bạc

TP - Quá hiểu tâm lý “khát máu” của các con bạc, hàng loạt sòng bạc online quốc tế và của Việt Nam mọc lên như nấm. Thậm chí, có sòng quảng bá lập ra những đường dây đưa người Việt ra nước ngoài điều khiển mạng lưới trong nước.Trước một thị trường đầy béo bở như Việt Nam, các sòng dùng đủ trò để đưa con bạc vào mê hồn trận.
Đặng Thái Tuấn (ở giữa) hỗ trợ giải cứu chú trăn “đi lạc” vào khuôn viên trụ sở Phòng Cảnh sát PCCC&CNCH số 5 (quận Cẩm Lệ, Đà Nẵng) đầu tháng 10

Chàng trai chuyên giải cứu 'mồi nhậu'

TP - Từ một người chuyên nuôi và bán các loài bò sát, động vật hoang dã, Đặng Thái Tuấn (SN 2001, sinh viên Đại học Sư phạm – ĐH Đà Nẵng) trở thành “chuyên gia” giải cứu các loài động vật hoang dã bị nuôi, nhốt, bán trái phép tại các nhà hàng, quán nhậu…
Học sinh ở bản Búng

Giáo viên cắm bản: Cõng chữ lên non

TP - Nhiều năm cắm bản gieo chữ cho các em học sinh Đan Lai, các thầy cô giáo đã quá quen với những cơn mưa rừng, vắt cắn hay trượt ngã khi mưa về. Điều kiện khó khăn, bữa cơm đôi khi chỉ là rau dại, măng rừng nhưng thầy cô vẫn quyết tâm bám trường…
Một tiết học của học trò bản Búng

Gian nan giáo viên cắm bản

TP - Tưởng chừng những cơn mưa tầm tã ở vùng cao sẽ khiến tôi một lần nữa lỡ hẹn với xã biên giới Môn Sơn, huyện Con Cuông (Nghệ An), nhưng rồi trời như chiều lòng người mà trở nắng…
MC Thủy Tiên dẫn chương trình online về công nghệ. Ảnh chụp màn hình

Cầm micro 'hành nghề online'

TP - “Không có sân khấu, không có khán giả để tương tác, thật ra cảm xúc cũng mất đi ít nhiều. Nhưng mình vẫn vui vì được gắn bó với nghề, có công việc để mưu sinh”, MC Nguyễn Văn Linh trải lòng.
Chân dung Phạm Văn Tư

'Thế giới người đẹp' của con trai Mẹ Việt Nam anh hùng

TP - Trên hai mươi năm làm giám khảo các cuộc thi hoa hậu, tôi đã gặp không ít người đẹp, nói như người ta thường nói là “Đẹp hút hồn”! Thiển nghĩ, trên đời này không có vẻ đẹp nào hơn vẻ đẹp của người thiếu nữ đang thì xuân sắc. Nhân loại cũng đã có những tác phẩm nghệ thuật nổi tiếng sống mãi với thời gian về vẻ đẹp của người phụ nữ.
Diva Mỹ Linh dạy online. Ảnh tư liệu nghệ sĩ

Nghệ sĩ đứng lớp online

TP - Đại dịch COVID-19 kéo dài khiến các sân khấu đóng cửa, kéo theo nhiều nghệ sĩ “thất nghiệp” . Để thỏa mãn nỗi nhớ nghề và để mưu sinh, nhiều nghệ sĩ đã dấn thân vào con đường giảng dạy online (trực tuyến).