Nhớ tiếng khèn trên đỉnh Suối Giàng

Nhớ tiếng khèn trên đỉnh Suối Giàng
TP - Người Mông ở tít đỉnh những ngọn núi quanh năm mây phủ. Ta chỉ gặp khi họ “hạ sơn”, phụ nữ váy xòe hoa văn sặc sỡ, đàn ông co chân múa khèn, rồi uống rượu ngô nhắm với thắng cố, say mềm thì nắm đuôi ngựa mà về lại núi... Nếu không có chuyến “phượt” Tây Bắc ghé thăm bản Suối Giàng 1.400m so với mực nước biển, hiểu biết về người Mông của tôi chỉ dừng lại thế.

> Một thoáng phiên chợ vùng cao
> Đàn sáo đại ngàn

...Giáp Tết rét đậm. Gió núi lùa mây mù qua vách gỗ, ngón tay buốt như kim châm. Bên bếp lửa, Tuân và Xá ở thôn Giàng B - một trong tám thôn xã Suối Giàng (Văn Chấn, Yên Bái) - kể chúng tôi nghe tục “bắt vợ” của người Mông. “Mình phải yêu người con gái, người con gái cũng phải yêu mình, khi đó mới bắt về làm vợ”, Tuân kể.

“Buổi tối, mình đến nhà người yêu, gọi ra ngõ tâm sự. Rồi bắt đưa về nhà mình, thành vợ, thành chồng”. “Trước khi đi bắt vợ, có nói cho bố mẹ biết không?”. “Phải nói chứ. Nhưng chỉ nói cho bố mẹ mình thôi, không nói cho bố mẹ người yêu đâu.

Bắt vợ xong, sáng hôm sau, một người trong họ nhà mình mới đến nhà gái, thông báo: Con gái bác có nơi có chốn rồi, nhà tôi đã đón về rồi. Ba ngày sau hôm bắt vợ thì nhà trai đến nhà gái làm lễ ăn hỏi. Lễ cưới thì tùy điều kiện, năm năm, mười năm sau làm cũng được”. “Đêm bắt vợ về có được ngủ với vợ không?”. “Hôm đó nó phải ngủ với mẹ chồng. Mình chỉ được ngủ với nó sau lễ ăn hỏi thôi”.

Giàng Thị Xá nói “Rét lắm, cười không đẹp đâu”
Giàng Thị Xá nói “Rét lắm, cười không đẹp đâu”.

Người Mông chăm chỉ, khéo trồng ngô, giỏi nuôi ngựa. Riêng người Mông ở Suối Giàng còn giỏi hái chè, sao chè, chính là giống chè Shan Tuyết lừng danh.

Tuân - Xá được ông bà ngoại chia 1.000m2 vườn với khoảng 800 gốc chè trăm năm tuổi. Trước đây, vợ chồng Tuân có trồng lúa, ngô, sắn, giờ chỉ tập trung vào chè. Không chỉ hái chè, sao chè nhà mình, hai vợ chồng còn thu mua chè nhà khác, sao và đóng gói, bán cho khách du lịch.

“Cái đêm Xá bị Tuân bắt đưa đi, bố mẹ Xá có lo không?”. Cặp má ửng hồng, Xá thành thật: “Lo chứ. Lo con gái mình còn nhỏ, đã biết làm dâu nhà người ta chưa. Thương con, nhớ con nữa, từ bé đến lúc đó nó ở với mình mà”. “Nhưng cũng mừng vì con gái đã có nơi có chốn, đúng không?”. “Đúng rồi. Mừng lắm. Nhưng mà cũng nhớ lắm”.

Xá đeo gùi, trèo lên hái cây chè cổ thụ trước nhà để tôi chụp ảnh. Tự tin nghiêng đầu, vuốt tóc. Bảo “Cười đi”. Đáp “Rét lắm, cười không đẹp đâu”. Nói xong thì cười tươi rói.

Chủ tịch xã Sổng A Nủ có họ với Xá. Nhà ông Nủ đúng kiểu truyền thống Mông, ba gian hai chái, mái lợp ván pơ - mu, trước nhà vươn gốc mận cổ thụ e ấp vài nụ hoa trắng muốt. Chúng tôi vào nhà lúc mọi người đang quây quần bếp lửa.

Phụ nữ, con gái, ai cũng cầm trên tay vuông vải để thêu. Pha trà Shan Tuyết mời khách, ông Nủ kể: “Trước đây, người Suối Giàng trồng cây lanh, tự dệt vải. Nay vẫn tự mình thêu mình may quần áo, nhưng vải thì mua của Trung Quốc”.

Phong tục Mông, trai gái đám hỏi, đám cưới, cụ già trăm tuổi, trẻ con đón Tết, phải có quần áo mới. “Không có áo mới váy mới, trẻ con nó bảo không phải Tết!”.

Ông Nủ cho biết thêm, Tết của người Mông đến sớm, từ tháng Mười Một âm lịch. Những năm gần đây, người Suối Giàng chuyển dần sang đón Tết cổ truyền của người Kinh. Đêm Ba Mươi, cúng một con gà trống trên bàn thờ gia tiên.

Mùng Một, mùng Hai, mùng Ba, người ta đến nhà nhau chúc Tết, rượu say la đà từ sáng đến tối. Ở trung tâm xã tổ chức nhiều trò chơi: Ném pao, đánh cù, múa khèn, đẩy gậy, đua ngựa, bắn nỏ...

Thấy chiếc khèn treo vách gỗ, tôi hỏi “Bác biết múa khèn không?”. “Không biết múa khèn thì làm sao bắt được vợ”. Ông Nủ đứng ngay dậy, cầm lấy cây khèn. Dường như không phải cây khèn, mà chính ngôi nhà lợp ván pơ - mu ngả màu lam nhạt này, vang lên những giai điệu dân ca Mông tình tứ, quyến luyến. Những âm thanh của mây ngàn, gió núi...

Vợ ông Nủ ngừng tay thêu, mắt long lanh. Hỏi khi bị “bắt” làm vợ, người con gái có chống cự không, bà cười: “Cũng phải kéo lại chứ. Con trai có yêu mình nó mới bắt mình. Nhưng mình không giằng kéo lại một đoạn, người ta bảo là mình đi theo trai”.

Bản của Tuân, bản của ông Nủ, không nhà nào còn khung cửi dệt vải. Tôi sang bản Pang Cáng, bản văn hóa của xã, được Nhà nước tài trợ tiền xây dựng cơ sở hạ tầng và lưu giữ những nét văn hóa truyền thống. Đường vào bản đổ bê tông, ô tô đi được. Bản có trạm xá, trường mẫu giáo, mái ngói. Nhà văn hóa khang trang, mái ván pơ - mu. Điện lưới về khắp bản. Tuy nhiên, dân bản cho biết Pang Cáng không nhà nào còn giữ khung cửi.

Có chuyện khó nói, nhưng là chuyện nghiêm túc nên xin kể. Trong bản Pang Cáng ở những chỗ dễ thấy chòi lên ngôi nhà nhỏ xíu cao lêu đêu, mái lợp ván pơ - mu, bốn bề trống tênh. Mạnh dạn hỏi ông Vàng A Khai đang ngồi trước thềm nhà, được ông bật mí. Hóa ra đó là... WC, cấp trên xây cho từ năm 2010 nhưng chưa hoàn tất, nói kiểu người Kinh là “chưa bàn giao”, nên gia đình ông Khai và nhiều nhà chưa sử dụng. Hỏi ai nghĩ ra kiểu dáng và vị trí đặt cái nhà này, ông Khai cười “Cái này thì mình chịu, không biết đâu”.

“Ngày em mới lên đây, dân bản còn trồng nhiều cây lanh lắm. Phụ nữ ai cũng biết dệt vải, thêu thùa. Giờ thì không ai dệt nữa, bởi rất tốn công, trong khi vải Trung Quốc sẵn và rẻ. Người ta mua vải về để thêu thôi” - cô giáo người xuôi Trần Thị Hường, lên Suối Giàng đã 20 năm, Phó hiệu trưởng trường Tiểu học phổ thông dân tộc bán trú Suối Giàng kể.

Theo cô giáo Hường, nếu không giúp người Mông ở đây dệt lại vải, chỉ dăm năm nữa, đồng bào sẽ quên mất cách dệt vải truyền thống.

Ngoài dạy chữ Việt, cô giáo Hường là một trong hai giáo viên của trường dạy thêm cho các em chữ Mông. Tên sách giáo khoa “HMÔNGZ NTƠƯR”, lớp Ba học tập một, lớp Bốn học tập hai. Ngoài cuốn sách này, sách tham khảo (tập hợp những câu chuyện cổ hoặc những bài viết về phong tục tập quán của người Mông) hầu như không có.

Hỏi trẻ em ở đây có hát được dân ca Mông không, cô Hường cho biết “Các em không biết hát dân ca dân tộc mình, nhưng nhiều em hát được một số bài hát bằng tiếng Mông Lào hoặc Mông Trung Quốc. Chắc các em nghe qua radio”. Được đề nghị hát một bài bằng tiếng Mông, cô Hường e thẹn: “Em biết hát mỗi bài Người Mèo ơn Đảng”. Rồi cất tiếng hát. Giai điệu quen thuộc, nghe như có tiếng khèn quyện theo...

Lúc uống rượu ngâm hoa cây Tỏa Dương ở nhà Tuân - Xá (Tuân bảo một người uống hai người vui đấy), hai vợ chồng khoe ăn Tết xong sẽ dựng nhà mới, gỗ ván đã chuẩn bị đủ.

Sẽ là một ngôi nhà sàn khang trang, mái lợp tôn, vách có nhiều cửa kính giúp ngăn gió mùa Đông. Nhà mới phục vụ khách du lịch ăn nghỉ, kết hợp “show room” bán chè Shan Tuyết.

Nâng chén chúc mừng cặp vợ chồng Mông biết làm kinh tế, trong bụng vẫn thầm ao ước... Giá như tại mảnh vườn tuyệt đẹp của họ với những cây pơ - mu xanh mướt trầm ngâm bên những cây chè Shan Tuyết trăm tuổi, sẽ là căn nhà ba gian hai chái, mái lợp ván pơ - mu.

Trong nhà có khung cửi, nơi Xá tự tay dệt vải và dạy con gái mình những đường thêu đầu tiên. Còn trên vách có cây khèn của Tuân. Sau khi mời khách uống rượu Tỏa Dương, Tuân sẽ đứng lên, cầm lấy cây khèn...

Ai chưa lên đây chưa biết, tiếng khèn người Mông ở Suối Giàng lạ lắm. Có lẽ không ở đâu nghe được tiếng khèn như vậy. Nó như chè Shan Tuyết, pha với nước suối vùng này. Khi uống chỉ cảm nhận được một phần. Phần còn lại cứ quyến luyến vấn vương mãi như mây trên đỉnh núi.

Ai chưa lên đây chưa biết, tiếng khèn người Mông ở Suối Giàng lạ lắm. Có lẽ không ở đâu nghe được tiếng khèn như vậy. ­­

Theo Báo giấy
MỚI - NÓNG
Ai thẩm định chứng chỉ hành nghề y?
Ai thẩm định chứng chỉ hành nghề y?
TPO - “Chúng ta cứ học xong, thực tập 18 tháng rồi căn cứ trên hồ sơ, giấy tờ thì cấp chứng chỉ hành nghề. Vì vậy, không đánh giá được chất lượng của các bác sĩ khi ra trường sẽ hành nghề thế nào”, theo Bộ trưởng Y tế Nguyễn Thanh Long.

Có thể bạn quan tâm

Biệt thự 115 Hai Bà Trưng, Quận 1 đang bị bao vây bởi hàng quán, chỉ thấy được tầng trên

TPHCM: Ðâu rồi “nhà cổ ven đường”?

TP - Hơn 10 năm qua, hơn nửa số biệt thự cổ tại TPHCM bị tháo dỡ, đập bỏ. Câu chuyện bảo tồn kiến trúc cổ Sài Gòn được nhắc đi nhắc lại ở nhiều cuộc hội thảo về di sản. Tuy nhiên đến nay, đây vẫn là câu chuyện nhiêu khê dù thành phố đã có 8 đợt phân loại biệt thự cổ nhằm thực hiện bảo tồn.
Bác Hồ chia kẹo cho các cháu nhi đồng trong sinh nhật đầu tiên

Chuyện về ngày sinh của Bác

TP - Nhớ lại những ngày trứng nước của cách mạng. Sự kiện mùa xuân năm 1941 Bác Hồ lần đầu đặt chân về Pắc Bó. Bác đã về đây, Tổ quốc ơi/ Nhớ thương hòn đất ấm hơi Người/ Ba mươi năm ấy chân không mỏi/ Mà đến bây giờ mới tới nơi (Tố Hữu).
Nghề chằm áo tơi truyền thống tại Hà Tĩnh

Về làng 'Cùng em khoác chiếc áo tơi ra đồng'

TP - Thôn Yên Lạc, xã Quang Lộc, huyện Can Lộc được xem là cái nôi của nghề thủ công chằm áo tơi nổi tiếng nhất ở Hà Tĩnh, nghề đã tồn tại khoảng 300 năm. Dù cuộc sống có nhiều đổi thay, nhưng với người dân nơi đây thì còn mưa, còn nắng, còn đồng ruộng, còn nông dân là còn chằm áo tơi.
Ông Phạm Quang Nghị

Chuyện người trong cuộc

TP - Tôi bày hai cuốn sách tày tặn hơn ngàn trang in Nơi ấy là chiến trường (NXB Hội Nhà văn - 2018) và Đi tìm một vì sao (NXB Hội Nhà văn 2022) mà mình đã đọc ở hai thời điểm khác nhau. Tác giả là cựu Ủy viên Bộ Chính trị Phạm Quang Nghị. Để ngẫm ngợi về một người viết lẫn cây viết!
Những trí thức trẻ tình nguyện ở Đoàn 207 Ảnh: Nguyễn Thành

Những 'hạt giống đỏ'

TP - Những chàng trai cô gái người dân tộc thiểu số ở vùng biên giới sau khi tốt nghiệp đại học, cao đẳng được Đoàn kinh tế - Quốc phòng 207 (gọi tắt Đoàn 207, đóng ở xã La Êê, Nam Giang, Quảng Nam) tuyển chọn vào Đội Trí thức trẻ tình nguyện vùng biên để đào tạo kỹ thuật trồng trọt, chăn nuôi. Sau 2 năm sống trong môi trường quân ngũ, những “hạt giống đỏ” sẽ về những bản làng ươm mầm cho những dự án, mô hình phát triển kinh tế nơi vùng biên.
Dọc miền biên ải

Dọc miền biên ải

TP - Biên giới Việt - Lào, ở đó, có những câu chuyện tình đẹp xuyên biên giới, có những người trẻ ngày đêm chung tay dựng xây cuộc sống mới, bảo vệ rừng. Phóng viên Tiền Phong đi về miền biên giới ở huyện Nam Giang (Quảng Nam) ghi nhận những đổi thay nơi phên dậu nước nhà.
Chiều 7/5/1954, lá cờ quyết chiến, quyết thắng của Quân đội nhân dân Việt Nam tung bay trên nóc hầm tướng Đờ Cát, Điện Biên hoàn toàn giải phóng

Khối thuốc nổ một tấn trên đồi A1: Chuyện giờ mới kể

TP - Đến giờ, ai đến thăm chiến trường xưa Điện Biên Phủ đều đến di tích lịch sử đồi A1. Trước hết để viếng nghĩa trang lịch sử dưới chân đồi A1 nơi có hàng ngàn ngôi mộ và danh sách các liệt sĩ đã hy sinh tại Điện Biên Phủ và lên trên đỉnh đồi nơi trận đánh ác liệt nhất và thương vong nhiều nhất của ta và địch trong chiến dịch lịch sử này.