Rượu cần và Tây Nguyên

0:00 / 0:00
0:00
Già làng bao giờ cũng được mời uống rượu cần trước tiên
Già làng bao giờ cũng được mời uống rượu cần trước tiên
TP - Cho đến bây giờ, chưa có nhà nghiên cứu văn hoá nào cất công nghiên cứu “Văn hoá rượu cần” ở Tây Nguyên một cách đầy đủ như là một công trình nghiên cứu sâu sắc nhất, đúng nghĩa nhất. Đó là một điều đáng tiếc.

Tôi thấy đây là một đặc điểm sinh hoạt văn hóa dân gian rất đặc thù của vùng cao nguyên rừng núi giàu truyền thống này.

Nếu như người Việt xưa lấy “miếng trầu làm đầu câu chuyện” thì người Tây Nguyên khi tiếp khách, đãi bạn hay tổ chức các cuộc gặp mặt - nhỏ lẻ hay đông vui đều không thể thiếu rượu cần để đưa chuyện.

Không giống như người Việt, việc uống rượu, thưởng thức văn hoá rượu chỉ dành cho các bậc cao niên bô lão, các nhà thức giả. Ở Tây Nguyên, khi trẻ vừa lớn lên đồng thời cũng là quá trình tập uống rượu cần và tập múa (xoang), chơi các nhạc cụ dân tộc như đánh cồng chiêng, đàn t’rưng, đàn goong, t’ní, k’lôngput, đinh tuk, đinh yơng v.v… Nhạc cụ có loại phân biệt trai gái, nhưng rượu cần thì không. Rượu cần có ở trong nhà, ngoài chòi rẫy, thậm chí cất ở trong kho ngoài rừng.

Rượu cần tham gia vào mọi sinh hoạt lớn nhỏ của cộng đồng, từ lễ hội pơthi, một lễ hội lớn nhất của đồng bào Tây Nguyên, cho đến cuộc gặp đôi ba người tâm tình chuyện trò rì rầm to nhỏ tâm sự chuyện vui chuyện buồn suốt ngày thâu đêm. Đối với cộng đồng, mọi sinh hoạt nếu cuộc nào thiếu rượu cần là không thể. Nếu làng xã buôn sang có việc mà không có rượu cần thì việc ấy trở nên nhạt nhẽo, không ra gì. Rượu cần là chất xúc tác gắn kết người ta với nhau. Đầu tiên và sau cùng. Không rượu cần thì rất khó lôi kéo tụ tập được ai. Chưa nói lễ hội thì không thể không có rượu cần.

Lễ hội nào cũng có luật lệ, có loại không thành văn. Có loại được người già nhớ nằm lòng. Hội đồng các già làng ai ai cũng thuộc và không ai đòi hỏi “văn bản”, ấy là trước tiên xem xét xem rượu cần ít nhiều, ngon hay không ngon, ghè to ghè nhỏ, ghè cổ hay ghè mới, giá trị cái ghè (bao bì!) tính bằng trâu bằng chiêng ché v, v… nhưng lại chuẩn nhất. Không có một loại hình sinh hoạt cộng đồng nào mà thiếu rượu cần. Đối với cá nhân và mỗi gia đình, thiếu rượu cần là thiếu phần hồn cho những câu chuyện, kể cả chuyện tâm tình lẫn chuyện làm ăn.

Người Tây Nguyên nói chung rất tôn trọng các luật tục truyền thống. Trong luật tục không thành văn của người Jrai và người BahNar, kẻ uống rượu say quậy phá bị phạt rất nặng. Kẻ uống rượu say nằm ngủ không quậy phá, tức là đang được thần ghè rượu nâng giấc, đón đi chơi ngoài rừng. Rượu cần không phân biệt giàu nghèo. Dù giàu có như các tù trưởng thuở trước, hay nghèo khó như bà cháu Yạ Bôm - một nhân vật nghèo khổ trong các truyện cổ tích, trong các truyền thuyết dân gian, thì cũng vẫn phải tuân theo lệ tục của ông bà để lại.

Rượu cần có mặt ở cả trong nhà giàu sang quyền quý lẫn nhà nghèo xác xơ. Chỉ cần một gùi sắn là người ta có thể có một ghè rượu ngon. Một ghè rượu ngon cũng có khi trị giá hàng chục con trâu bởi cái ghè cổ cả vùng chỉ có một và bởi, người chủ của nó cúng thần ghè bằng trâu, bò, heo, gà, mời được cả Plei (làng) uống chung, được các già làng gật gù tán thưởng. Rượu cần được phân chia thành đẳng cấp sau khi con người ở nơi đây có kẻ giầu người nghèo, cũng như mọi thứ vật dụng sinh hoạt khác.

Luật uống rượu cần đơn giản và cũng không đơn giản chút nào. Dù ghè rượu nhỏ, vài ba người uống với nhau, trước khi uống người chủ ghè phải cúng xin thần linh, đọc lời khấn. Những cuộc liên hoan lớn, người uống can(đơn vị đo rượu cần tính từ miệng ghè xuống hơn một đốt ngón tay) đầu tiên phải là già làng, rồi đến các già làng trong hội đồng bô lão, sau đó đến khách khứa và các nhà chức sắc, và cuối cùng là đến toàn dân.

Người Tây Nguyên theo đa thần giáo. Tất cả mọi vật quanh ta đây đều có hai phần: phần xác và phần hồn. Cái phần hồn ta không nhìn thấy nên phải cúng và gọi chung Yàng (có học giả dịch Yàng là Thần linh, lại có học giả dịch là Trời, là Thần, còn tôi dịch là Hồn). Hồn núi. Hồn sông. Hồn nước Hồn cây. Hồn đá. Hồn ché rượu… Người Tây Nguyên không quan niệm thế giới bên kia là âm ti như người Việt mà họ cho rằng sau khi chết “cái hồn” vẫn lẩn quất đâu đây, cần được ăn, được uống như người sống, chỉ đến khi làm lễ bỏ mả (pơthi), lễ tiễn đưa hồn pơtâu (hồn ma) về thế giới bên kia, nơi ấy cũng ở trên mặt đất này, nhưng xa lắm, cuối rừng cuối núi, nơi ấy, mọi thứ đều ngược lại với chúng ta: Ngày là đêm. No là đói. Sướng là khổ. Sống là chết. Buồn là vui. v.v…

Rượu cần được chế tác từ gạo, củ sắn, quả chuối chín, mít, kê, ngô… Men rượu cần được làm từ củ riềng, ớt, một số rễ lá cây rừng vừa rất đơn giản lại cũng vừa rất cầu kỳ, không khác quá trình ủ men của người Việt là mấy, chỉ khác là sau khi ủ men, người ta trộn với trấu (để khi cắm cần uống không bị trít lỗ), và cho vào ghè, dùng lá chuối bịt kín, chừng 10 ngày sau rượu ngấu, đem ra, chế nước suối vào là cắm cần uống được. Vị của rượu cần ngòn ngọt, cay cay, chua chua, đăng đắng. Nếu đo độ của rượu cần chắc chỉ ngang với bia hơi. Ghè rượu ngon dở còn tuỳ thuộc vào tay người làm, tuỳ thuộc vào nguyên liệu và quan trọng hơn cả là kinh nghiệm của người làm ra nó.

Tôi đã nhiều lần được cùng bà con các dân tộc Tây Nguyên uống rượu cần., sau mỗi trận đánh, về làng, bà con lấy ra ché rượu cho các con giải phóng uống bồi dưỡng. Tôi cũng đã từng nhiều lần được cùng bà con uống rượu cần trong lễ hội mừng được mùa, lễ hội ăn cốm mới, đám cưới, đám ma… Tôi nhớ những đêm sâu hun hút trong rừng già, cánh lính huyện đội chúng tôi ngồi chụm đầu bên các già làng, quanh ché rượu cần, bàn chuyện phá ấp giành dân, bàn chuyện liên hoan văn nghệ mừng ngày thắng trận. Tôi nhớ những đêm ngoài chòi rẫy cùng bà con canh chừng bọn thú rừng, bên bếp lửa nhà chòi, nằm gối đầu lên gộc củi, ăn thịt thú rừng nướng, nghe các nghệ nhân hát thâu đêm suốt sáng. Đa số các câu chuyện về những chàng trai tráng, giỏi đánh trận, giỏi săn thú và giỏi đan lát, giỏi cung tên, tài leo núi luồn rừng như các chàng Dăm Yông, Đăm Ji, về anh em Yoong Yứ đạp núi núi lở, chạy trên mặt nước thần, cưỡi trên mây trên gió đánh bọn cướp cứu nàng H’Bia xinh đẹp về buôn với cảnh hoành tráng. Rượu cần xếp từ trên nhà rông tràn xuống sân làng, người quanh vùng tới uống múa hát mừng chiến thắng rộn ràng ngày nọ nối ngày kia, có cả mười con trăng!

Tôi cũng đã có nhiều lần say tít mù vì rượu cần, vì tấm lòng nồng hậu của bà con Tây Nguyên. Và vì bị say nhiều mà tôi được các bạn chung ghè trao cho kinh nghiệm và tôi rút ra một bài học, nếu say tít thì hãy uống nữa, uống nữa. Càng say tít càng uống nữa. Uống đến khi rượu lạt rồi, rượu chỉ còn dính chút men lá rừng trong nước suối thôi. Khi ấy ta sẽ tỉnh táo khoẻ khoắn trở lại và bạn có biết không? Hồn rượu đã dìu ta ra khỏi cơn say tít trở về với cộng đồng đấy.

MỚI - NÓNG

Có thể bạn quan tâm

Cán bộ phường Trần Hưng Đạo (Hoàn Kiếm) tiếp dân, giải quyết thủ tục cấp giấy đi đường trong đợt giãn cách xã hội vừa qua. Ảnh: HOÀNG MẠNH THẮNG

Dư vị Hội nghị Văn hóa toàn quốc: Xây dựng nền công vụ liêm chính

TP - Xây dựng văn hóa công vụ có ý nghĩa to lớn trong công cuộc cải cách nền hành chính theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại, hiệu lực, hiệu quả, liêm chính, phục vụ nhân dân. Báo Tiền Phong lược ghi tham luận của Bộ trưởng Bộ Nội vụ Phạm Thị Thanh Trà gửi tới Hội nghị Văn hóa toàn quốc triển khai Nghị quyết của Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng.
"Mặt nạ gương", phim hình sự lấy cảm hứng từ vụ án thẩm mỹ viện.

Đạo diễn ‘Mặt nạ gương’: Không nhiều diễn viên phía Bắc vào được vai Hoa (Lương Thu Trang)

TPO - Vào nghề bằng tác phẩm hình sự rồi lại tạt sang làm phim đề tài tuổi trẻ, gia đình, đạo diễn Bùi Quốc Việt vừa trở lại với thể loại quen thuộc trong “Mặt nạ gương”. Bộ phim bất ngờ dẫn đầu Top 10 Phim truyền hình Việt Nam 2021. Bùi Quốc Việt khẳng định ở miền Bắc không nhiều diễn viên có thể đảm nhận vai Hoa “hay hỏi” mà Lương Thu Trang đang đảm đương.
Những tác phẩm mỹ thuật Đông Dương được đấu giá thành công cả triệu đô la Mỹ

Thị trường nghệ thuật-khuôn mặt mờ nhạt

TP - Thị trường văn hóa đã manh nha nhưng không xác định được khuôn mặt. Nhà phê bình mỹ thuật Phan Cẩm Thượng cùng một số nhà nghiên cứu góp thêm tiếng nói, chỉ ra bất cập của thị trường văn hóa, nghệ thuật nước nhà.
Lãnh đạo Đảng, Nhà nước tham quan triển lãm “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi” trong khuôn khổ Hội nghị Văn hóa toàn quốc. Ảnh: Hoàng Mạnh Thắng

Hiến kế chấn hưng văn hóa Việt

TP - Đầu tư nguồn lực, quan tâm đào tạo tài lực, hoàn thiện thể chế, chính sách... là những nhóm giải pháp mấu chốt để tháo gỡ khó khăn, phát triển văn hóa do các nhà văn hóa, văn nghệ sỹ đề xuất tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc.