LỊCH SỬ NẰM ẨN TRONG DÁNG ĐÁ Hòn Trống Mái chênh vênh giữa sóng nước, hòn Đỉnh Hương bề thế linh thiêng, hang Sửng Sốt choáng ngợp hay động Thiên Cung huyền ảo.... Những địa danh vốn đã trở nên vô cùng quen thuộc ấy từ lâu đã giúp du khách dễ dàng nhận ra hình ảnh của vịnh Hạ Long qua từng khung hình kỷ niệm. Thế nhưng, nếu chúng ta chịu bước đi xa hơn những tên gọi đậm màu truyền thuyết, ta sẽ thấy mỗi một dạng địa hình nơi đây còn mang trên mình vô vàn dấu vết của cả một quá trình tạo dựng, bào mòn và biến đổi khắc nghiệt diễn ra qua một khoảng thời gian rất dài trong lịch sử Trái đất. Ở tận cùng chân đảo là những ngấn nước mài mòn vách đá vôi sắc lẹm. Sâu thẳm trong lòng các hang động là hệ thống cấu trúc thạch nhũ vươn dài tựa như những tác phẩm điêu khắc nghệ thuật. Còn ở ngoài mặt vịnh bao la, các ngọn tháp đá vôi lúc thì đứng tách biệt đơn côi trầm mặc, khi lại quây quần thành từng cụm đan xen nhau. Đằng sau những hình dáng tưởng chừng như ngẫu nhiên ấy lại là sự tương tác không ngừng nghỉ, là sự giằng co kiến tạo giữa lớp đá vôi, dòng nước biển, khí hậu và cả những đợt vận động trồi sụt của vỏ Trái đất. Vẻ đẹp lộng lẫy ấy là thứ mà ta có thể dễ dàng cảm nhận ngay bằng ánh mắt, thế nhưng để thực sự thấu hiểu được căn nguyên sâu xa, chúng ta bắt buộc phải cần đến những kiến thức khoa học nền tảng. Trong hồ sơ giới thiệu của Trung tâm Di sản thế giới UNESCO đã xác định rất rõ, vịnh Hạ Long cùng với quần đảo Cát Bà là một đại diện tiêu biểu bậc nhất về cảnh quan karst biển. Vùng di sản sau khi được chính thức mở rộng vào năm 2023 hiện sở hữu một diện tích khổng lồ lên tới hơn 65.600ha, bao trùm vóc dáng của hơn 1.100 hòn đảo lớn và đảo nhỏ muôn hình vạn trạng. Không phải ngẫu nhiên mà vịnh Hạ Long liên tiếp nhận được sự công nhận từ quốc tế: năm 1994, nơi đây được UNESCO ghi danh về giá trị cảnh quan tuyệt mỹ; và đến năm 2000, vịnh lại tiếp tục được ghi nhận thêm về mặt giá trị địa chất, địa mạo toàn cầu. Hai cột mốc lịch sử ấy là minh chứng đanh thép cho thấy sức hấp dẫn của vùng biển đảo này luôn có một nền tảng khoa học cụ thể và vững chắc chống lưng. ĐỂ CHUYẾN THAM QUAN CÓ THÊM CHIỀU SÂU TRI THỨC Theo các tài liệu lưu trữ và giới nghiên cứu đã ghi nhận có tới 49 hang động được phát hiện rải rác trên vịnh Hạ Long, nhưng trong số đó hiện mới chỉ có 10 hang đang thực sự mở cửa để đón khách du lịch. Hệ thống tài nguyên thiên nhiên đồ sộ được biết đến rõ ràng là rộng lớn hơn rất nhiều so với phần không gian mà du khách thường được tiếp cận. Bởi lẽ, mỗi một hang động đều sở hữu những điều kiện đặc thù riêng biệt về mặt cấu trúc địa chất, môi trường vi khí hậu, lối tiếp cận và cả khả năng tự bảo vệ trước tác động của con người. Giá trị lớn lao của những khu vực chưa đưa vào khai thác còn nằm ở việc phục vụ công tác nghiên cứu khoa học chuyên sâu và sứ mệnh giữ lại trọn vẹn trạng thái tự nhiên hoang sơ nhất. Ngay cả đối với các hang động vốn đã quen mặt đón khách bấy lâu nay, nội dung trải nghiệm gửi tới du khách vẫn hoàn toàn có thể được đào sâu hơn nữa. Một lời giải thích cặn kẽ, khoa học về các dấu vết nước chảy, quá trình nhỏ giọt tạo nên nhũ đá hay đặc điểm kiến trúc của vòm hang rộng lớn sẽ giúp cho người nghe thấu hiểu tường tận bức tranh cảnh quan đang hiện ra trước mắt mình. Những lời truyền thuyết dân gian bay bổng có thể làm cho câu chuyện trở nên sinh động và lôi cuốn, nhưng chúng luôn cần phải được giới thiệu đúng với tính chất hư cấu, và nhất thiết phải đặt trang trọng bên cạnh những thông tin khoa học đã được giới chuyên môn xác lập. Riêng với lĩnh vực địa chất, những hình ảnh so sánh trực quan hay các mô hình minh họa sinh động có thể giúp người xem dễ dàng hình dung ra cả một quá trình biến đổi vĩ đại mà một đời người hữu hạn khó lòng có thể quan sát trọn vẹn. Dù áp dụng phương tiện gì, điều quyết định sự thành công vẫn phải là một hệ thống nội dung chính xác, dễ hiểu và gắn liền chặt chẽ với từng địa điểm cụ thể. Đạt được sự thấu hiểu về cảnh quan cũng chính là chìa khóa giúp lý giải một cách thuyết phục những yêu cầu khắt khe về mặt bảo vệ di sản. Việc quy định du khách không được dùng tay chạm vào vách đá, không được bẻ lấy các cấu trúc tự nhiên hay bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt lối đi tham quan cần phải được giải thích rõ ràng bằng những tác động nguy hại đối với chính đối tượng đang được bảo tồn. Một khi đã thực sự hiểu rõ thứ giá trị vô giá mà mình đang vinh dự được đứng trước, du khách tự khắc sẽ có thêm những lý do vững vàng để tự giác chung tay giữ gìn. HOÀNG DƯƠNG BÀI 1:Nghe đá vịnh Hạ Long kể chuyện Những chân đảo đá bị khoét lõm bám đầy hàu vôi, những vòm hang kỳ bí hay khối thạch nhũ lấp lánh trên vịnh Hạ Long không chỉ là cảnh đẹp vô tri. Chúng đang thì thầm kể lại một thiên sử thi kiến tạo vĩ đại, dài hơn mọi cuốn sử của loài người. Giúp du khách thấu hiểu ngôn ngữ của đá cũng chính là cách sâu sắc nhất để bảo vệ và tôn vinh di sản này. Hòn Bút Tháp mang trên mình dấu vết của quá trình tạo dựng, bào mòn và biến đổi xuyên suốt hàng triệu năm ẢNH: HOÀNG DƯƠNG TỪ VỊNH BIỂN ĐẾN NON THIÊNG Những ngọn núi đá vôi ngọn thì đứng tách biệt đơn côi trầm mặc, ngọn lại quây quần thành từng cụm đan xen nhau ẢNH: HOÀNG DƯƠNG Quá trình phát triển karst tại vịnh Hạ Long đã miệt mài diễn ra suốt 20 triệu năm. Tầng đá vôi dày đặc, khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, kết hợp cùng quá trình nâng kiến tạo chậm chạp và những lần biển ngập, xâm thực đã điêu khắc nên cảnh quan của ngày hôm nay. Làng chài cổ Vung Viêng trên vịnh Hạ Long ẢNH: HOÀNG DƯƠNG 24-25/10/2026 www.tienphong.vn ĐỜI SỐNG - XÃ HỘI 18
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==