14-15/11/2026 www.tienphong.vn ĐỜI SỐNG - XÃ HỘI 13 NHỮNG NGƯỜI LÀM NÊN SỨC SỐNG DI SẢN Từ đường kim của người Dao đến sản phẩm du lịch VĂN HÓA NGƯỜI DAO DƯỚI CHÂN YÊN TỬ Từ tháng 2/2024, chị Trương Thị Thanh Hương cùng người thân xây dựng và đưa vào hoạt động mô hình du lịch cộng đồng tại Khe Sú 2. Không gian này giới thiệu văn hóa Dao Thanh Y thông qua ẩm thực, dịch vụ ngâm chân, tắm thảo dược và các sản phẩm thổ cẩm do phụ nữ trong cộng đồng thực hiện. Những sản phẩm thêu tay như khăn, áo, gối, trang phục truyền thống được làm từ đôi tay của phụ nữ Dao Thanh Y. Lao động trong thôn tham gia thường xuyên hoặc theo thời vụ, vừa có thêm thu nhập, vừa có cơ hội đưa kỹ năng truyền thống vào hoạt động du lịch. Với họ, niềm vui không chỉ nằm ở tiền công mà còn ở việc sản phẩm do chính mình làm ra được du khách đón nhận. Tuy nhiên, từ một sản phẩm thổ cẩm đến món quà được du khách lựa chọn là cả quá trình. Người làm nghề phải tính toán công năng, kích thước, mẫu mã, cách giới thiệu và giá bán, đồng thời giữ được những đặc trưng văn hóa trong từng sản phẩm. Một chiếc khăn có thể dễ sử dụng, phù hợp với nhiều đối tượng khách hơn một bộ trang phục truyền thống, nhưng việc cải tiến mẫu mã cần có sự tham gia của những người am hiểu ý nghĩa hoa văn. Giá trị của sản phẩm thủ công không chỉ nằm ở hình thức mà còn ở thời gian và kỹ năng người thợ bỏ ra. Nếu chỉ so sánh giá bán với hàng sản xuất công nghiệp, công sức của người làm nghề khó được ghi nhận tương xứng. Vì vậy, câu chuyện về nguyên liệu, kỹ thuật chế tác và người trực tiếp làm ra sản phẩm cần được giới thiệu để du khách hiểu hơn về giá trị món đồ mình lựa chọn. Điều quan trọng là thông tin phải chân thực, không thổi phồng nguồn gốc hay công dụng. Ẩm thực và các dịch vụ chăm sóc sức khỏe bằng thảo dược cũng là những hướng khai thác văn hóa bản địa. Sức hấp dẫn của món ăn địa phương trước hết nằm ở hương vị và cách chế biến đặc trưng. Với dịch vụ ngâm chân, tắm thảo dược, việc giới thiệu thành phần và cách sử dụng cần rõ ràng, tránh quảng bá quá mức về công dụng. Dù mang màu sắc trải nghiệm cộng đồng, các dịch vụ vẫn phải đáp ứng yêu cầu về chất lượng và vệ sinh. Hồ sơ đề án phát triển di sản của Quảng Ninh đặt ra yêu cầu phát huy giá trị sản phẩm bản địa và vai trò cộng đồng trong đa dạng hóa trải nghiệm. Tại vùng chân núi Yên Tử, hướng đi này mở thêm cơ hội để du khách tiếp cận di sản qua đời sống đương đại, qua những con người đang gìn giữ và thực hành văn hóa, thay vì chỉ tham quan công trình, thắng cảnh hay tìm hiểu các mốc lịch sử. GIỮ QUYỀN CHỦ ĐỘNG CHO NGƯỜI LÀM VĂN HÓA Đưa văn hóa vào du lịch luôn đòi hỏi sự lựa chọn và cân nhắc. Có những nội dung phù hợp để giới thiệu rộng rãi, nhưng cũng có sinh hoạt gắn với không gian riêng, thời điểm hoặc điều kiện thực hành nhất định. Cộng đồng cần được tham gia quyết định nội dung nào có thể giới thiệu, giới thiệu bằng cách nào và đâu là giới hạn tiếp cận. Nhu cầu trải nghiệm của du khách không thể là căn cứ duy nhất để thay đổi một thực hành văn hóa. Với nghi lễ truyền thống, càng cần phân biệt rõ giữa giới thiệu văn hóa và thực hành trong đời sống cộng đồng. Nếu tổ chức trình diễn một trích đoạn phục vụ khách, cần thông tin rõ đây là hoạt động giới thiệu, không đồng nhất với nghi lễ nguyên gốc. Sự minh bạch giúp du khách hiểu đúng, đồng thời tránh việc người dân phải lặp lại những thực hành vốn có quy tắc và ý nghĩa riêng chỉ để đáp ứng nhu cầu tham quan. Sự tham gia của người trẻ có ý nghĩa quan trọng đối với việc tiếp nối văn hóa. Mô hình câu lạc bộ bảo tồn văn hóa Dao Thanh Y tại phường Yên Tử cùng các hoạt động của thanh niên là những không gian có thể giúp thế hệ trẻ tiếp cận ngôn ngữ, kỹ năng và tri thức của cộng đồng. Qua đó, những giá trị được trao truyền không chỉ như ký ức của thế hệ trước mà còn có cơ hội hiện diện trong đời sống hôm nay. Du lịch có thể tạo thêm động lực cho quá trình này thông qua việc làm và đơn hàng. Tuy nhiên, lợi ích cần được phân chia tương xứng với đóng góp của từng bên. Người làm sản phẩm, người tham gia biểu diễn, hộ cung cấp không gian và doanh nghiệp đưa khách đều có vai trò riêng. Thỏa thuận rõ về giá dịch vụ, lịch phục vụ và thanh toán sẽ giúp hạn chế tình trạng người dân bỏ nhiều công sức nhưng chỉ nhận được phần thu nhập nhỏ. Doanh nghiệp lữ hành cũng cần chuyển từ cách tiếp cận mang tính thời điểm sang hợp tác lâu dài. Việc đặt dịch vụ ổn định, phản hồi cụ thể về chất lượng và hỗ trợ cơ sở hoàn thiện điều kiện đón khách có ý nghĩa thiết thực hơn những chuyến tham quan quảng bá đơn lẻ. Một mô hình du lịch cộng đồng muốn duy trì hoạt động cần có thị trường thực sự, chứ không chỉ dựa vào sự chú ý ban đầu. Về phía địa phương, hỗ trợ nên tập trung vào những khó khăn cụ thể như kỹ năng quản lý, quảng bá sản phẩm, bảo đảm vệ sinh, tổ chức đón khách và kết nối tiêu thụ. Các hộ dân có điều kiện đầu tư khác nhau, vì vậy chính sách cần dễ tiếp cận, tạo cơ hội cho nhiều người cùng tham gia thay vì chỉ tập trung vào những cơ sở đã có sẵn vốn và kinh nghiệm. Một đường kim, một món ăn hay một câu hát có thể trở thành dấu ấn trong hành trình khám phá Yên Tử. Nhưng phía sau mỗi trải nghiệm cần là những người dân được trả công xứng đáng, được tôn trọng và có quyền chủ động gìn giữ văn hóa. Khi lợi ích kinh tế song hành với quyền làm chủ của cộng đồng, văn hóa bản địa mới thực sự trở thành nguồn lực cho phát triển du lịch lâu dài. HOÀNG DƯƠNG BÀI 3: DƯỚI CHÂN YÊN TỬ, VĂN HÓA DAO THANH Y ĐANG GÓP THÊM TRẢI NGHIỆM CHO DU KHÁCH, ĐỒNG THỜI MỞ RA SINH KẾ CHO NGƯỜI DÂN. ĐỂ NHỮNG GIÁ TRỊ ẤY TRỞ THÀNH SẢN PHẨM DU LỊCH BỀN VỮNG, CỘNG ĐỒNG CẦN ĐƯỢC THAM GIA, HƯỞNG LỢI VÀ CHỦ ĐỘNG QUYẾT ĐỊNH CÁCH GIỚI THIỆU VĂN HÓA CỦA MÌNH. Một khu dân cư của đồng bào Dao Thanh Y dưới chân núi Yên Tử Chị Trương Thị Thanh Hương (ngồi giữa) cùng nhân viên đóng gói dược liệu phục vụ khách TỪ SẢN PHẨM THỦ CÔNG ĐẾN QUÀ TẶNG DU LỊCH Để thổ cẩm Dao Thanh Y trở thành sản phẩm du lịch, người làm nghề không chỉ cần giữ kỹ thuật thêu và hoa văn truyền thống mà còn phải quan tâm đến công năng, kích thước, mẫu mã, giá bán. Việc cải tiến sản phẩm cần có sự tham gia của chính cộng đồng, bảo đảm phù hợp nhu cầu thị trường nhưng không làm mất đi những đặc trưng văn hóa. Du khách trải nghiệm thêu những ô hoa văn thổ cẩm đặc trưng của người Dao Thanh Y
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==