KÝ ỨC NUÔI GIẤU CÁN BỘ CÁCH MẠNG Ánh nắng chiều xuyên qua hàng cây, ngôi nhà sàn của bà H’Răng Niê (SN 1948, xã Ea M’Droh, tỉnh Đắk Lắk) bình yên giữa không gian xanh mát. Sau cánh cửa cong vẹo, bà H’Răng nở nụ cười hiền, tay vân vê tấm ván nứt thành đường dài nói rằng, hơn 30 năm qua, những thanh gỗ đã phải chống chọi với nắng mưa và cả sự thay đổi của cuộc sống. Con cháu đã xây một ngôi nhà khang trang nhưng bà vẫn sống trong ngôi nhà sàn này. Bởi với bà, căn nhà là một phần câu chuyện của chính mình. Những ký ức ấy hôm nay vẫn được bà gìn giữ như một phần máu thịt. Đôi mắt bà H’Răng như chìm về một miền ký ức đã hơn nửa thế kỷ trôi qua. Bà kể chậm rãi rành mạch, ngày đó, đồng bào Ê đê buôn này đồng lòng theo cách mạng. Ban ngày, thanh niên trong buôn đi làm rẫy, đêm đến lại gùi gạo vào rừng tiếp tế cho bộ đội. Biết buôn nuôi giấu cán bộ cách mạng, quân địch tìm mọi cách diệt hậu phương kháng chiến. Ngày ấy, mỗi khi quân địch tràn vào buôn, lùng sục từng nhà, bà con lại tìm mọi cách để che giấu cán bộ cách mạng. Bà còn nhớ, một buổi tối, khi mọi người đang họp, nhận được tin quân địch vào. Lúc bấy giờ có 2 anh cán bộ cách mạng đang ở trong buôn. Để tránh địch phát hiện, bà con giấu cán bộ trên chái bếp rồi đốt lửa, hun khói mù mịt che mắt giặc. Bộ đội ở trên lấy khăn ướt bịt miệng, mũi để khỏi hít phải khói. Quân địch tìm không thấy mà bị khói xông mù mịt chúng lại ra về. “Giây phút ấy căng thẳng đến nghẹt thở, trong khoảnh khắc đó, người dân không có vũ khí trong tay, chỉ có sự gan dạ, mưu trí và một niềm tin son sắt”, bà nói. Anh Y Knap, trưởng buôn Ea M’Droh ngồi cạnh giải thích thêm, bếp của người Ê đê được thiết kế phía trên bếp làm thêm phần giàn bằng tre, gỗ để giữ lương thực, thực phẩm sấy khô hay treo những hạt giống hoặc đặt các vật dụng đan lát cần hong khói cho đen bóng, chắc đẹp. Vì vậy, khi cán bộ trốn ở đó, địch khó phát hiện. Chỉ vào cây cột hơn một vòng tay người lớn ôm dựng phía đầu nhà, bà H’Răng nói, cái cột này từ căn nhà cũ, từng che giấu cán bộ cách mạng ngày ấy. Lặng người một lúc, bà tiếp câu chuyện, năm 1962, khi bà đang làm nhiệm vụ tại tỉnh Quảng Đức (nay là tỉnh Lâm Đồng), nghe tin giặc đốt buôn. Tất cả tài sản bị ngọn lửa quân thù thiêu rụi. “Chúng đốt lúc giữa trưa, buôn chỉ có vài người già và trẻ nhỏ. Không có người chết cháy, nhưng người dân vô cùng hoảng loạn. Gia đình tôi có bà ngoại và em gái 8 tuổi ở nhà thoát chết trong đám cháy, nhưng vì sợ hãi, đêm đó em gái tôi qua đời, sau đó không lâu bà tôi cũng mất”, bà H’Răng cho biết. NHỮNG MÁI NHÀ MANG NẶNG NGHĨA TÌNH Ở tuổi 71, mái tóc bạc phủ trên vầng trán cao, già làng Y Dơng Niê Kđăm chia sẻ, buôn Ea M’Droh bà con vẫn thường gọi một tên khác là Buôn Cháy, do bị Mỹ, Ngụy đốt cháy hoàn toàn, nhằm ngăn chặn bà con đi theo cách mạng, nuôi giấu cán bộ. Ngày buôn bị đốt, ông còn quá nhỏ. Ông vẫn nhớ những câu chuyện về buôn làng qua lời kể của cha mẹ. Đó là những năm tháng vô cùng gian khổ. Rừng trở thành nơi che chở bà con, cũng là nơi họ tiếp tục sản xuất để góp sức cho kháng chiến. Sau ngày giải phóng, người dân về huyện Ea Súp (cũ) sống. Năm 1986, có 36 hộ dân tìm về vùng đất cũ Ea M’Droh, cùng nhau dựng lại nhà cửa, khôi phục buôn làng từ đống tro tàn. Ban đầu, cả buôn chỉ có hơn 30 nhà mái tranh, vách nứa xiêu vẹo, cuộc sống đói nghèo, lam lũ. “Ngày đó cực khổ lắm, vừa đói, vừa rét, 2 ngày đi rừng, 1 ngày khai hoang nương rẫy. Bà con đi các vùng khác để trao đổi hạt giống. Suốt thời gian dài cả buôn không được ăn hạt cơm nào, nhưng bà con sống với nhau nặng nghĩa tình. Về lại đây, mọi người cùng nhau làm lại từ đầu”, ông Y Dơng nói. Câu nói ngắn gọn nhưng chứa đựng cả một hành trình dài của người dân Ea M’Droh. Năm 1994, Tiểu đoàn 303 thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Đắk Lắk cùng chính quyền địa phương đã dựng 66 căn nhà dài truyền thống, đào 33 giếng nước, tặng người dân buôn Ea M’Droh. Bộ đội kiếm cây giống hướng dẫn bà con cách trồng trọt, chăn nuôi. Hiện nay, buôn có một cánh đồng lúa rộng 37 ha, và những vườn cà phê xanh mướt mát. Đi một vòng quanh buôn, chúng tôi nhận thấy người già ở buôn họ vẫn sống trong căn nhà dài. Đứng trước căn nhà sàn đã cũ, già Y Dơng cho biết: “Bây giờ con cái xây nhà khang trang đầy đủ những tiện nghi cần thiết cho sinh hoạt hằng ngày. Tôi vẫn giữ lại nhà dài và ở đó, vì nhà bộ đội làm cho mình ngày trước, mình không muốn mất”. Nhìn Ea M’Droh hôm nay, thật khó hình dung nơi đây từng trải qua những năm tháng chiến tranh khốc liệt. Người dân nơi đây nói rằng, “Buôn Cháy được như bây giờ là nhờ sự quan tâm của Đảng, sự hỗ trợ, đầu tư của Nhà nước ngay từ những ngày đầu trở lại buôn. Bà con trong buôn phát huy tinh thần cách mạng, đoàn kết vượt qua khó khăn vươn lên trong cuộc sống. Là thế hệ đi sau, trưởng buôn Y Knap (SN 1989) lớn lên đã được nghe nhiều về chuyện bà con trong buôn tin vào Đảng, vào cách mạng, nuôi giấu, che chở cán bộ. Ngôi làng kháng chiến năm xưa giờ đây đã thay da đổi thịt với nhà cửa khang trang, điện, đường, trường, trạm kiên cố, đời sống người dân khởi sắc từng ngày. Hoàng hôn ráng đỏ một góc, bên bếp lửa ấm trong căn nhà sàn, bà H’Răng ngồi trước ngọn lửa cháy rực, khói bếp vương vấn trong không trung. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, với bà H’Răng, ký ức về những làn khói năm ấy dường như vẫn còn nguyên, cay nồng. Một làn khói bếp tưởng như bình thường lại trở thành “tấm màn” che chở sinh mạng của những người cán bộ cách mạng. Những người từng nuôi giấu cán bộ năm xưa giờ tóc đã bạc, bước chân đã chậm. Nhưng mỗi ngày, họ vẫn ở trong ngôi nhà sàn kể cho con cháu nghe về tình quân dân. n 3-4/10/2026 www.tienphong.vn 5 KÝ SỰ TRONG CĂN NHÀ SÀN HƠN BA THẬP KỶ VỚI NGƯỜI DÂN ĐỊA PHƯƠNG, CĂN CỨ CÁCH MẠNG Ở XÃ EA M’DROH, NHỮNG NGÔI NHÀ SÀN KHÔNG CHỈ LÀ NƠI CHE MƯA, CHE NẮNG MÀ CÒN LÀ TÌNH QUÂN DÂN VÀ HÀNH TRÌNH HỒI SINH CỦA MỘT BUÔN LÀNG TỪNG CHỊU NHIỀU MẤT MÁT TRONG CHIẾN TRANH. NGUYỄN THẢO Anh Y Knap, Trưởng buôn Ea M’Droh cho biết, buôn có 307 hộ dân, hơn 1. 280 khẩu. Buôn có 11 dân tộc sinh sống, đồng bào Ê đê chiếm 90%. Bây giờ bà con được tham gia nhiều chương trình khuyến nông, chuyển giao khoa học kỹ thuật. Họ từng bước áp dụng công nghệ vào sản xuất, mạnh dạn chuyển đổi diện tích hoa màu kém hiệu quả sang các loại cây công nghiệp có giá trị kinh tế cao như cà phê, điều, hồ tiêu... Có nhà mỗi vụ mùa thu 4 đến 5 tấn cà phê. Ngôi nhà sàn gỗ của bà H’Răng được bộ đội làm cách đây hơn 30 năm Già làng Y Dơng (bìa phải) Bà H’Răng kể cho con cháu về những năm tháng nuôi giấu cán bộ cách mạng
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==