Cô Jade Gotauco đã trải qua tuổi thơ giữa bộ xương của những sinh vật khổng lồ. Cha cô, ông Chet Gotauco, là một thợ khắc scrimshaw – một nghệ sĩ khắc hình ảnh lên răng của những con cá voi bị săn bắt. Ngày nay, hầu như không còn răng và xương cá voi nào được bán hợp pháp. Một số thợ khắc scrimshaw, trong đó có cô Gotauco, tin rằng loại hình nghệ thuật này nên biến mất cùng với chúng. “Khi răng cá voi không còn nữa, mọi thứ cũng sẽ kết thúc”, cô nói. Scrimshaw được phát triển bởi những thủy thủ có cuộc đời gắn với các ngư trường săn cá voi trên khắp thế giới, khi ngành công nghiệp này mở rộng thành một thế lực khổng lồ vào thế kỷ 19. Họ cố gắng khắc họa một nền văn hóa mà, trong vài thập kỷ sinh lợi, đã biến New Bedford thành thành phố giàu có nhất Bắc Mỹ tính theo đầu người. “Họ coi những trải nghiệm của mình là quan trọng”, bà Marina Wells, trợ lý phụ trách tại Bảo tàng Săn cá voi New Bedford, nơi lưu giữ bộ sưu tập scrimshaw lớn nhất thế giới, cho biết. “Bạn có thể thấy điều đó qua cách họ ghi dấu những cảnh săn cá voi, với tất cả sự tỉ mỉ đến từng chi tiết”. Một số tác phẩm chạm khắc toát lên nỗi khắc khoải, miêu tả những cảnh ấm cúng của gia đình ở xa. Những tác phẩm khác ghi lại cảnh các thủy thủ chèo những con thuyền mong manh, nhỏ bé để đối mặt với những con cá voi mà họ săn đuổi. Họ đang khắc họa “thế giới săn cá voi hiểm nguy, xa xôi”, bà Wells nói. Đỉnh cao của ngành săn cá voi của Mỹ không kéo dài lâu. Năm 1857, hơn 10.000 người làm việc trên các tàu săn cá voi của New Bedford, chiếm một nửa dân số thành phố vào thời điểm đó. Hai năm sau, dầu mỏ được phát hiện tại Pennsylvania và cơn sốt dầu mỏ sau đó đã đưa dầu hỏa tràn ngập các thành phố Mỹ – một loại nhiên liệu hóa thạch tương đối rẻ, dần thay thế dầu cá voi vốn được sử dụng trong đèn trên toàn cầu. Đến đầu thế kỷ 20, ngành săn cá voi của Mỹ gần như đã chấm dứt. Tuy nhiên, scrimshaw vẫn tồn tại. Quy mô khổng lồ của ngành săn cá voi đã tạo ra một lượng lớn răng và xương, một sản phẩm phụ mà vào thời điểm đó có rất ít giá trị thương mại. “Hồi tôi còn nhỏ, ở các bến cảng có những thùng răng cá voi, và người ta bán chúng với giá vài đô la một chiếc”, ông Michael Vienneau nhớ lại. Ông là một thợ khắc scrimshaw trên đảo Nantucket, Massachusetts – một trung tâm săn cá voi nổi tiếng khác trong quá khứ. Vào những năm 1960, nghệ thuật khắc scrimshaw trở nên phổ biến, như một phần của sự hồi sinh nghề thủ công dân gian. Đó cũng là thời điểm Vienneau bắt đầu sự nghiệp, lục tìm những chiếc răng cá voi giá rẻ khi ông còn là thiếu niên trong những chuyến thăm đảo cùng gia đình. “Hồi đó, ai cũng là thợ khắc scrimshaw”, ông nói. “Giờ tôi là một trong những người cuối cùng”. Một phần nguyên nhân là Đạo luật về các loài nguy cấp năm 1973 siết chặt việc mua bán răng cá voi. “Giờ đây, bạn sẽ phải trả vài nghìn đô la cho một chiếc răng thô”, ông Vienneau nói. Khi răng cá voi trở nên khan hiếm và đắt đỏ, một số nghệ nhân đã chuyển sang chạm khắc trên xương bò và gạc hươu. n NHỮNG THỢ KHẮC RĂNG CÁ VOI CUỐI CÙNG ĐANG VẬT LỘN VỚI VIỆC DUY TRÌ MỘT TRONG NHỮNG NGHỀ THỦ CÔNG LÂU ĐỜI NHẤT CỦA MỸ. 19-20/9/2026 www.tienphong.vn NHÌN RA THẾ GIỚI 18 “Trong 6-12 tháng…, một bầy AI có thể đủ khả năng chiếm quyền kiểm soát toàn bộ Internet, có khả năng gây thiệt hại hàng trăm tỷ USD”, ông Dario Amodei, Giám đốc điều hành Anthropic, nói ngày 12/9. Ông Gary Marcus, giáo sư tại Đại học New York (Mỹ), cho rằng, việc nói toàn bộ Internet dễ bị tấn công là “vô lý”, đồng thời “không rõ điều đó xảy ra như thế nào nếu không có sự bất cẩn nghiêm trọng từ phía các phòng thí nghiệm AI”. Ông Marcus dẫn lại một đánh giá gần đây của Viện An ninh AI Anh, theo đó Mythos, một trong những AI tiên tiến hàng đầu hiện nay của Anthropic, chỉ có thể “tự động xâm nhập những hệ thống nhỏ, được bảo vệ yếu và dễ bị tấn công”. Với phần lớn Internet được vận hành trên cơ sở hạ tầng máy tính thuộc sở hữu của Cloudflare, Google và Amazon Web Services (AWS), ông Marcus không tin bất kỳ công ty nào trong số này có thể bị đánh sập hoặc bị kiểm soát trong một thời gian dài nếu không có sự can thiệp của chính phủ. Các trang web riêng lẻ có mức độ bảo vệ thấp hơn có thể bị tấn công, nhưng “bản thân Internet rất khó có khả năng sụp đổ”, ông nhận định. “Chúng tôi thực sự nghiêm túc tin rằng, AI có thể tiêu diệt toàn bộ loài người. Cá nhân tôi cho rằng xác suất này là >10% trong thập kỷ tới”, ông Evan Hubinger, trưởng nhóm khoa học về căn chỉnh AI tại Anthropic, nói ngày 9/9. Đây là khả năng AI xóa sổ nhân loại bằng cách thoát khỏi sự kiểm soát của con người và gây ra thảm họa, có thể thông qua việc phát triển vũ khí sinh học nguy hiểm hoặc làm sụp đổ hệ thống tài chính toàn cầu. Bà Heidy Khlaaf, nhà khoa học trưởng tại tổ chức nghiên cứu AI Now Institute, nói: “Những tuyên bố này không thể bị bác bỏ hay kiểm chứng, khiến chúng về bản chất trở nên phi khoa học”. Ngay cả khi việc định lượng rủi ro là khó khăn, vẫn tồn tại những ví dụ mang tính định tính. Tuần trước, Anthropic tuyên bố, họ đã phát hiện “năm trường hợp về việc các tác nhân sử dụng mô hình của chúng tôi theo những cách có thể hỗ trợ việc phát triển vũ khí sinh học”. “Một AI siêu trí tuệ có thể đặt ra mối đe dọa tương đương, thậm chí có thể lớn hơn vũ khí hạt nhân”, ông Des Browne, cựu Bộ trưởng Quốc phòng Anh, nhận định ngày 7/9. “Đáng tiếc là ông ấy hoàn toàn đúng”, ông Toby Ord, nhà nghiên cứu tại sáng kiến quản trị AI của Đại học Oxford (Anh), nói. “Cũng như chúng ta không thể xóa bỏ phát minh bom nguyên tử, một khi những hệ thống AI phát triển vượt qua con người thì gần như không thể quay ngược lại”. Tuy nhiên, điểm mấu chốt là AI siêu trí tuệ vẫn chưa tồn tại và cũng không chắc chắn sẽ xuất hiện. Dự án AI Futures, tập trung vào vấn đề an toàn, dự báo một hệ thống như vậy sẽ không xuất hiện trước tháng 12/2028. CEO OpenAI, ông Sam Altman, tin rằng có thể phải đến năm 2035. Liên Hợp Quốc đã thông qua một nghị quyết nói rằng, quyền kiểm soát và sự giám sát của con người cần được duy trì đối với các hệ thống kiểm soát vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, AI vẫn có thể góp phần tạo ra những rủi ro khác. AI có thể sử dụng thông tin sai lệch để tác động đến những người chịu trách nhiệm, như khiến họ tin rằng một đối thủ chuẩn bị phóng tên lửa trong một cuộc tấn công hạt nhân. Chiến dịch Quốc tế Xóa bỏ Vũ khí Hạt nhân cảnh báo rằng “các cuộc tấn công mạng có thể thao túng thông tin mà những người ra quyết định nhận được để phóng vũ khí hạt nhân, đồng thời can thiệp vào chính hoạt động của các loại vũ khí hạt nhân”. Tổ chức này cho rằng, AI có thể đẩy nhanh những khía cạnh khác của chiến tranh, thu hẹp thời gian ra quyết định của con người. “Phải là một kẻ ngốc mới không nói rằng hãy làm chậm AI lại”, ông Bernie Sanders, Thượng nghị sĩ Đảng Dân chủ bang Vermont (Mỹ), nói ngày 10/9. Ông Sanders muốn cấm việc tạo ra siêu trí tuệ và tạm dừng phát triển AI tiên tiến, viện dẫn chính những lãnh đạo trong ngành AI, những người công khai nói rằng họ đang phát triển một công nghệ nguy hiểm. Trong số người phản đối việc làm chậm tốc độ phát triển AI có Tổng thống Mỹ Donald Trump. Ông cho rằng, có một “âm mưu” chống lại AI và các trung tâm dữ liệu, đồng thời nói rằng “phe duy nhất vui mừng về điều đó là Trung Quốc”. Ông Alex Karp, CEO của công ty phát triển phần mềm Palantir, nói: “Nếu chúng ta không có đối thủ, tôi sẽ hoàn toàn ủng hộ việc tạm dừng công nghệ này, nhưng chúng ta lại có. Bạn không thể tạm dừng nó vì đây là một lợi thế mang tính cấu trúc”. “Sẽ không có ngày mai nếu Trung Quốc thắng trong lĩnh vực này. Nếu họ vượt xa chúng ta về AI, thì mọi thứ khác không còn quan trọng”, ông Scott Bessent, Bộ trưởng Tài chính Mỹ, nói ngày 8/9. Mỹ và Trung Quốc đang dẫn đầu trong cuộc đua phát triển AI. Có quan điểm cho rằng việc để Bắc Kinh vượt lên sẽ tạo ra một tình thế không thể cứu vãn, vì vậy không thể làm chậm tốc độ phát triển. Quan điểm này xem AI như một siêu vũ khí, tương đương với việc chế tạo vũ khí hạt nhân trong thời Chiến tranh Lạnh, và xem các mô hình AI như những cỗ máy hủy diệt hàng loạt, thay vì một nhóm công nghệ đa dạng với nhiều ứng dụng rộng rãi. n CHUYÊN GIA TOÀN CẦU ĐÁNH GIÁ RỦI RO AI NHỮNG NGÀY GẦN ĐÂY XUẤT HIỆN MỘT SỐ TUYÊN BỐ GÂY SỐC VỀ AN TOÀN TRÍ TUỆ NHÂN TẠO (AI): MỘT MẠNG BOT ĐE DỌA TOÀN BỘ INTERNET, AI CÒN NGUY HIỂM HƠN VŨ KHÍ HẠT NHÂN, NHÂN LOẠI ĐANG ĐỐI MẶT 10% KHẢ NĂNG DIỆT VONG… NHIỀU CHUYÊN GIA ĐÃ LÊN TIẾNG PHẢN BIỆN. Nhiều chuyên gia cho rằng, những tuyên bố về việc AI có thể tiêu diệt loài người là không có cơ sở khoa học NGỌC DIỆP (theo theguardian.com) CHẠM KHẮC RĂNG CÁ VOI - HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT ĐANG MAI MỘT HOÀI VY (theo bbc.com) Cô Jade Gotauco khắc các cảnh biển lên răng cá voi tại xưởng của cô ở New Bedford
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==