9 VĂN HÓA - GIẢI TRÍ n Thứ Sáu n Ngày 18/9/2026 CẦN MỘT CÁCH QUẢN TRỊ THEO HỆ SINH THÁI Không gian văn hóa cộng đồng không thể vận hành bằng một yếu tố đơn lẻ. Muốn một không gian có sức sống, cần nhìn nó như một hệ sinh thái, trong đó nhiều điều kiện hỗ trợ và bổ sung cho nhau. Trước hết là khả năng tiếp cận: vị trí, thời gian mở cửa, mức độ thân thiện với các nhóm cư dân khác nhau. Tiếp đó là nội dung hoạt động. Một không gian chỉ có sức sống khi có chương trình thường xuyên, đa dạng và gắn với nhu cầu, bản sắc địa phương - từ đọc sách, giáo dục nghệ thuật, sinh hoạt câu lạc bộ đến những hoạt động gìn giữ ký ức cộng đồng. Quan trọng không kém là những chủ thể tham gia. Cư dân, nghệ nhân, trường học, các nhóm xã hội, câu lạc bộ và doanh nghiệp địa phương đều có thể góp phần tạo nên hoạt động nếu có cơ chế phù hợp. Xã hội hóa có thể bổ sung nguồn lực cho không gian văn hóa. Tuy nhiên, nếu mục tiêu thương mại lấn át lợi ích công cộng, không gian có nguy cơ dần đánh mất chức năng ban đầu. Khai thác giá trị kinh tế chỉ có thể bền vững khi quyền tiếp cận của cư dân và lợi ích cộng đồng vẫn được bảo đảm. Chuyển đổi số cũng mở ra một lớp không gian mới cho đời sống văn hóa. Công nghệ có thể giúp người dân cập nhật lịch hoạt động, đăng ký tham gia, phản hồi, đồng thời lưu giữ và chia sẻ ký ức cộng đồng. Dữ liệu cũng giúp cơ quan quản lý nhận diện nhu cầu và điều chỉnh hoạt động phù hợp hơn. Nhưng không gian số không thể thay thế hoàn toàn trải nghiệm trực tiếp. Nếu quá phụ thuộc vào công nghệ, những người cao tuổi hoặc các nhóm hạn chế khả năng tiếp cận số có thể bị đứng ngoài đời sống văn hóa. Vì vậy, điều quan trọng không chỉ là xây thêm công trình mà còn là thay đổi cách tổ chức và đánh giá. Thay vì quản lý từng thiết chế biệt lập, có thể hình thành mạng lưới kết nối giữa các trung tâm đa chức năng với những điểm văn hóa nhỏ hơn ở khu dân cư, công viên, khu di sản, trường học. Khi các không gian được kết nối, nguồn lực và hoạt động cũng có thể được chia sẻ linh hoạt hơn. Cùng với đó, cách đánh giá cần dịch chuyển từ việc “đếm công trình” sang đo sức sống của không gian: khả năng tiếp cận, tần suất sử dụng, chất lượng hoạt động và mức độ tham gia của người dân. Một đô thị đáng sống, xét đến cùng, không chỉ là nơi có hạ tầng hiện đại và dịch vụ thuận tiện. Đó còn là nơi mỗi người có thể tìm thấy một phần ký ức, bản sắc và những mối liên hệ với cộng đồng ngay trong không gian mình đang sống. Không gian văn hóa cộng đồng vì thế không phải phần trang trí của đô thị. Đó là một dạng hạ tầng văn hóa và hạ tầng xã hội, nuôi dưỡng sự gắn kết, khả năng tự tổ chức của cư dân và cảm thức về nơi chốn. Chất lượng của không gian văn hóa, bởi vậy, không nằm trước hết ở việc nó được xây lớn đến đâu, mà ở việc người dân có bước vào, sử dụng, gìn giữ và cùng tạo nên giá trị hay không. Khi cộng đồng thực sự trở thành chủ thể, văn hóa không còn là một chương trình được đưa đến cho người dân. Văn hóa trở thành đời sống - tự nhiên, gần gũi và bền bỉ như chính nhịp thở của thành phố. TS. LÊ THỊ THU PHƯỢNG (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) thực hiện từng công đoạn, từ tạo hình, trang trí đến hoàn thiện sản phẩm. Qua những thao tác tỉ mỉ và câu chuyện được nghệ nhân chia sẻ, du khách cảm nhận rõ hơn sự công phu, khéo léo và giá trị văn hóa ẩn chứa phía sau mỗi chiếc mão, chiếc mặt nạ. Bạn Trần Bùi Khương Huy (sinh viên một trường đại học tại tỉnh Đắk Lắk) chia sẻ, đây cũng là cơ hội để chuyển từ “xem hiện vật” sang “hiểu di sản”. Đó là giá trị lớn của trải nghiệm. Bởi di sản chỉ thực sự sống khi con người có cơ hội tiếp xúc, đặt câu hỏi và tìm thấy sự kết nối với nó. NGHỆ NHÂN THỔI HỒN VÀO NHÂN VẬT Mới đây, Bảo tàng Vĩnh Long phối hợp cùng Bảo tàng tỉnh Đắk Lắk tổ chức trưng bày chuyên đề “Nghề làm mão, mặt nạ - Nét văn hóa độc đáo của đồng bào Khmer”. Không gian trưng bày gồm 4 nội dung chính: Nghề làm mão, mặt nạ, kỹ thuật chế tác thủ công truyền thống; Hình tượng nhân vật, những nhân vật trong sinh hoạt tín ngưỡng, nghệ thuật và lễ hội Khmer; Hiện vật và câu chuyện văn hóa, những câu chuyện phía sau mỗi hiện vật; Không gian trải nghiệm, kết nối, tương tác và lan tỏa giá trị văn hóa cộng đồng. Đây là nghề thủ công truyền thống 200 tuổi gắn liền với các loại hình nghệ thuật dân gian của đồng bào Khmer ở Vĩnh Long. Năm 2025, nghề làm mão, mặt nạ của người Khmer đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Ở Vĩnh Long nghề thủ công truyền thống làm mão, mặt nạ của đồng bào Khmer đã ra đời hơn hai thế kỷ, nhằm phục vụ các loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống. Trải nghiệm thực tế tại không gian trưng bày, qua từng đường nét chạm khắc, từng hoa văn uốn lượn hay sự kết hợp màu sắc nghiêm cẩn, mới cảm nhận hết được sự tinh tế của người thợ chế tác. Gắn bó với nghề gần 30 năm, nghệ nhân Ưu tú Kim Mạnh (SN 1966) chia sẻ, kỹ thuật làm mão, mặt nạ được truyền lại chủ yếu thông qua quá trình quan sát, thực hành và chỉ dẫn trực tiếp giữa các thế hệ. Người học không chỉ tiếp nhận kỹ thuật tạo hình, mà còn phải kiên trì rèn luyện đôi tay, học cách lựa chọn vật liệu, xử lý từng công đoạn và cảm nhận được thần thái của nhân vật. Phương thức truyền nghề gắn với thực hành đã tạo nên nét đặc thù của nghề làm mão, mặt nạ. Nghệ nhân Ưu tú Kim Mạnh được truyền nghề từ người bác ruột. Hiện nhà ông là điểm du lịch “Không gian chế tác mặt nạ truyền thống”. Qua đó, tạo điểm đến văn hóa đặc sắc cho du khách và là nơi truyền dạy nghề cho nhiều học sinh, thanh niên và sư sãi trong vùng. Theo ông, du khách đến không chỉ để nhìn một chiếc mặt nạ hoàn chỉnh. Họ có thể tìm hiểu cách nó được tạo ra, nghe nghệ nhân kể về nghề và quan sát quá trình chế tác. Người trẻ đến không chỉ để xem mà còn có cơ hội học và thực hành. Những nghệ nhân gắn bó với nghề được ví như những “báu vật sống” của di sản. Nghệ nhân Ưu tú Thạch Sang (SN 1947) sinh ra trong gia đình có truyền thống nghệ thuật sân khấu Rô-băm, ông đam mê và tự mày mò học nghề làm mão, mặt nạ từ những năm 1980. Đến nay, ông vẫn duy trì nghề tại gia đình và tích cực truyền dạy kỹ thuật chế tác cùng nghệ thuật Rô-băm cho nhiều thế hệ thanh thiếu niên. Từ năm 1990, nghệ nhân Ưu tú Lâm Phên (SN 1957) gắn bó với nghề phục chế và chế tác mão, mặt nạ truyền thống. Đặc biệt ông sáng tạo trong việc sử dụng giấy vé số để tạo hình mão, mặt nạ. Ông sinh ra trong gia đình có truyền thống xây dựng chùa Khmer. Từ năm 2002-2010, ông mở gian hàng chế tác tại Khu di tích Ao Bà Om phục vụ du khách. Đến nay, ông vẫn duy trì nghề tại gia đình và truyền dạy cho thế hệ trẻ. Hai người con của ông đã nối nghiệp. N.T Ông Thạch Bồi, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Vĩnh Long cho biết, mão, mặt nạ là sản phẩm chứa đựng các giá trị lịch sử văn hóa, thể hiện bản sắc của cộng đồng dân tộc Khmer. Tiêu biểu nhất là giá trị nghệ thuật dân gian trong lĩnh vực hội họa và diễn xướng. Đó là phục trang không thể thiếu để người nghệ sĩ kể lại câu chuyện và thể hiện những tuồng tích trong văn học dân gian. Mỗi sản phẩm được tạo thành là sáng tạo của các nghệ nhân, nghệ sĩ nhằm tăng thêm sự hấp dẫn và gần gũi với công chúng. Người nghệ sĩ mặc trang phục và đeo mặt nạ nhân vật Chằn (Yeak) Sinh hoạt văn hóa cộng đồng cần không gian đủ rộng Người đi làm dắt xe qua nước, người đứng trú dưới mái hiên, những chiếc ô nối nhau trong màn mưa. Đêm 16, rạng sáng 17/9 là đợt mưa lớn nhất trong ba ngày qua tại Hà Nội. Nhiều nơi có lượng mưa 80-160mm, cá biệt Đồng Bông I gần 199mm, Hai Bà Trưng 188mm, Tây Mỗ 177,3mm. Đã có lúc 34 điểm úng ngập được ghi nhận trên toàn thành phố; đến trưa, con số này giảm còn 25 khi mưa tạm thời giảm cường độ. Những con số ấy, suy cho cùng, không chỉ là những con số của nước. Nó là câu chuyện của một thành phố. Mỗi lần mưa lớn, Hà Nội lại hiện ra với hai gương mặt. Một Hà Nội hiện đại với những đại lộ rộng, những khu đô thị mới, những tòa nhà cao tầng, những hệ thống hạ tầng ngày càng được đầu tư. Và một Hà Nội rất đời thường, nơi người dân vẫn phải dò từng mét đường khi nước dâng, vẫn hỏi nhau “đường này có ngập không?”, vẫn gọi điện cho nhau tìm một lối đi an toàn. Hôm qua, lực lượng thoát nước phải căng mình làm việc. Trạm bơm Yên Sở vận hành đủ 20/20 tổ máy; nhiều trạm bơm khác cũng được huy động. Thành phố đồng thời phát lệnh báo động III trên sông Tích, sông Bùi và báo động II trên sông Đáy, sông Nhuệ. Những người công nhân đứng giữa dòng nước, những chiến sĩ cảnh sát giao thông phân luồng xe cộ, những người dân dắt giúp nhau chiếc xe chết máy… Trong những lúc như thế, ta nhận ra một điều tưởng nhỏ mà không nhỏ: sức chống chịu của một đô thị không chỉ nằm trong những công trình bê tông. Nó còn nằm trong con người. Một thành phố đáng sống không phải là thành phố không bao giờ ngập. Không có đô thị nào được miễn nhiễm trước những trận mưa cực đoan ngày càng khó lường. Điều quan trọng là thành phố ấy chuẩn bị như thế nào, phản ứng ra sao và con người có thể hỗ trợ nhau đến đâu khi bất thường xảy ra. Hà Nội đang nói nhiều đến những không gian văn hóa cộng đồng: công viên, quảng trường, phố đi bộ, thư viện, nhà văn hóa, những khoảng xanh và những nơi người dân có thể gặp nhau. Nhưng có lẽ, khái niệm về một đô thị đáng sống cần rộng hơn thế. Đó phải là thành phố có những không gian công cộng đủ an toàn; thông tin đủ nhanh; hạ tầng đủ sức chống chịu; chính quyền đủ gần dân; và quan trọng hơn, một cộng đồng đủ gắn kết để không ai bị bỏ lại một mình trong những ngày khó khăn. Cơn mưa hôm qua vì thế cũng là một phép thử. Nó thử hệ thống thoát nước. Thử năng lực quản trị. Thử hạ tầng. Nhưng nó cũng thử tình người. Giữa một đô thị hàng triệu dân, những người vốn không quen biết nhau vẫn có thể dừng lại giúp một người đẩy xe, chỉ cho nhau một đoạn đường còn khô, chia sẻ một thông tin về điểm ngập. Những hành động rất nhỏ ấy làm nên một thứ hạ tầng mà không bản quy hoạch nào có thể vẽ hết: hạ tầng của lòng tin và sự tương trợ. Dự báo cho thấy Bắc Bộ tiếp tục có mưa, riêng Hà Nội còn khả năng xuất hiện mưa vừa, mưa to, cục bộ mưa rất to. Mưa sẽ tạnh. Nước sẽ rút. Những con đường lại trở về với nhịp sống quen thuộc. Nhưng câu hỏi về một Hà Nội đáng sống thì vẫn còn đó. Có lẽ, một thành phố hiện đại không chỉ cần những công trình lớn. Thành phố ấy cần những không gian để con người gặp nhau, cần những hạ tầng biết bảo vệ con người và cần một cộng đồng biết chìa tay khi người bên cạnh gặp khó khăn. N.T Thành phố sau cơn mưa CHUYỆN HÔM NAY TIẾP THEO TRANG 1
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==