LÀNG 5 KHÔNG Từ trung tâm xã Đặng Thùy Trâm vào khu vực từng đặt Trạm xá Bác Mười phải băng qua nhiều con suối nhỏ. Giữa mùa hè, hồ Liệt Sơn ở cuối nguồn gần như cạn trơ đáy. Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, vùng rừng này vẫn giữ gần như nguyên vẹn vẻ hoang vu. Mùa khô phủ lên sườn núi một màu vàng xám, nhiều loại rau rừng héo úa, thưa thớt. Khung cảnh ấy phần nào giúp chúng ta hình dung cuộc sống gian khó của những cán bộ, chiến sĩ từng bám trụ nơi đây. Mùa mưa còn có thể hái rau rừng cải thiện bữa ăn, nhưng đến mùa nắng, giữa cái nóng bỏng rát của đại ngàn, từng nắm rau hay con cá suối nhỏ cũng trở thành nguồn thực phẩm quý giá. “A... cá... cá!”. Tiếng reo của Trúc bất ngờ vang lên giữa núi rừng. Cô gái H'rê nhanh nhẹn sà xuống mép suối, hai tay liên tục hớt theo đàn cá. Dưới chân ngọn núi dẫn lên Trạm xá Bác Mười là cụm dân cư nhỏ thuộc Nước Đang. Những ngôi nhà sàn khép kín cửa. Vài đứa trẻ người H'rê lấm lem thấp thoáng sau khe cửa khiến tôi bất giác nhớ đến cậu bé Phạm Văn Nho trong câu chuyện được nghe trước đó. Sau khi cha bị trực thăng bắn chết, cậu bé mồ côi ấy từng lang thang khắp bản làng, mỗi ngày ghé một nhà xin đúng một bữa cơm để sống qua ngày. Trúc cho biết đây là ngôi làng “5 không”: không đường bê tông, không điện lưới quốc gia, không trường học, không trạm y tế và không có sóng điện thoại. Là cán bộ văn phòng UBND xã Đặng Thùy Trâm, mỗi lần theo đoàn của địa phương vào đây tổ chức họp dân Trúc phải vượt nhiều giờ đường rừng mới tới nơi và kiên trì thuyết phục bà con về việc di dời toàn bộ người dân đến khu tái định cư. Sau nhiều lần cân nhắc, bà con cuối cùng cũng đồng thuận. Trong thời gian tới, những mái nhà dưới chân núi sẽ lần lượt dỡ bỏ để chuyển đến nơi ở mới, khép lại nhiều thế hệ bám trụ trên vùng đất từng là căn cứ địa cách mạng. Những người lớn lên cùng ký ức về bác sĩ Đặng Thùy Trâm cũng sẽ rời đi, mang theo câu chuyện của một vùng căn cứ đang dần lùi vào quá khứ. VÙNG RANH GIỚI VÀ HÀNH QUÂN ĐÊM Ông Phạm Văn Đe, người giao liên 15 tuổi năm xưa, vai khoác súng carbin, lưng dắt chiến lợi phẩm là chiếc đèn pin cổ gù của Mỹ, từng nhiều lần dắt bác sĩ Đặng Thùy Trâm băng qua lòng hồ Liệt Sơn. Nhớ lại những tháng ngày ấy, ông kể: “Rừng trước 8 n Thứ Sáu n Ngày 7/8/2026 VĂN HÓA - GIẢI TRÍ TĂNG QUYỀN THỤ HƯỞNG VĂN HÓA Điểm nổi bật nhất của mô hình tại Vạn Điểm là đưa nghề mộc truyền thống, giá trị văn hóa đã gắn bó với vùng đất này qua nhiều thế hệ, trở thành một phần của không gian sinh hoạt cộng đồng. Thành phố sẽ tiếp tục triển khai ở các nhóm xã, phường khác, hướng tới mục tiêu mỗi địa phương xây dựng một cách làm riêng để phát huy hiệu quả nhà văn hóa, thay đổi hoàn toàn cách vận hành theo một khuôn mẫu thống nhất như trước đây. Hiện nay, Nhà văn hóa - Khu thể thao Vạn Điểm có trên 10 loại hình câu lạc bộ với hơn 350 hội viên tham gia sinh hoạt thường xuyên. Không gian được quy hoạch thành nhiều phân khu chuyên biệt, đáp ứng đa dạng nhu cầu từ rèn luyện thể chất đến bồi đắp tri thức. Tùy theo sở thích cá nhân, mỗi người đều có thể tìm thấy không gian phù hợp cho mình như: góc tập luyện võ thuật, không gian dưỡng sinh cho người cao tuổi, phòng cộng đồng số và các phòng chức năng chuyên dụng… Bà Vũ Thu Hà, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội khẳng định, việc xây dựng mô hình điểm về thiết chế văn hóa là việc làm thiết thực để chăm lo tốt hơn đời sống tinh thần cho nhân dân. TS Nguyễn Minh Chung (Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam) cho rằng, mô hình khác biệt ở chỗ đã chuyển trọng tâm từ việc đầu tư cơ sở vật chất sang đầu tư cho nội dung văn hóa. Thế nhưng, giá trị của một nhà văn hóa không được quyết định bởi quy mô xây dựng hay số phòng chức năng, mà bởi khả năng duy trì các hoạt động thường xuyên và tạo dựng sự gắn kết cộng đồng. Nói cách khác, phần xây đã hoàn thành nhưng phần sống của cơ sở văn hóa vẫn còn là khoảng trống. "Vạn Điểm lựa chọn đưa nghề mộc truyền thống vào trung tâm không gian sinh hoạt là một cách tiếp cận hợp lý, bởi bản sắc địa phương chính là yếu tố tạo nên sự khác biệt và sức sống lâu dài cho thiết chế văn hóa. Khi người dân nhìn thấy nghề truyền thống, lịch sử và ký ức của quê hương hiện diện trong chính không gian họ sinh hoạt hằng ngày, nhà văn hóa sẽ không còn là một công trình công cộng đơn thuần mà trở thành một phần của đời sống cộng đồng. Chỉ khi bản sắc trở thành nền tảng của thiết chế văn hóa, quá trình bảo tồn mới gắn với đời sống đương đại và tạo được sự tham gia tự nguyện của người dân”, TS Minh Chung nói. Thay đổi này cũng được đánh giá là phù hợp với định hướng phát triển văn hóa mà Hà Nội theo đuổi trong những năm gần đây, nhìn nhận văn hóa như nguồn lực nội sinh của phát triển, chứ không chỉ là lĩnh vực phục vụ đời sống tinh thần. Một thiết chế văn hóa mang đậm dấu ấn địa phương không chỉ góp phần bảo tồn giá trị truyền thống mà còn có thể trở thành điểm kết nối cộng đồng, giáo dục thế hệ trẻ và quảng bá hình ảnh địa phương tới du khách. BẢN SẮC KHÔNG THỂ ĐƯỢC SẢN XUẤT THEO DÂY CHUYỀN Hà Nội sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa rất đa dạng. Có nơi nổi tiếng với nghề thủ công truyền thống như gốm Bát Tràng, quạt Chàng Sơn, khảm trai Chuôn Ngọ, mây tre đan Phú Vinh; có địa phương lưu giữ lễ hội, di tích, nghệ thuật trình diễn dân gian; cũng có những khu vực nội đô hình thành bản sắc từ lịch sử phố nghề, ký ức đô thị hay đời sống của các khu dân cư lâu đời. Chính sự khác biệt ấy tạo nên lợi thế lớn nhất của Thủ đô, đồng thời cũng khiến việc xây dựng một mô hình chung cho tất cả địa phương trở nên thiếu khả thi. Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Thanh Nhạn (Viện nghiên cứu Phát triển văn hóa và ngôn ngữ) "bản sắc không thể được sản xuất theo dây chuyền" có lẽ là nguyên tắc quan trọng nhất nếu Hà Nội muốn nhân rộng mô hình từ Vạn Điểm ra toàn bộ 126 xã, phường. Mỗi vùng đất được hình thành từ một lịch sử khác nhau, sở hữu những làng nghề, di sản, tập quán và ký ức cộng đồng riêng. Vì vậy, nếu mọi nhà văn hóa đều có cùng cách bài trí, cùng hệ thống Hà Nội vừa ra mắt mô hình thí điểm đầu tiên: Nhà văn hóa - Khu thể thao đa chức năng tại thôn Vạn Điểm (xã Phú Xuyên), mở đầu cho kế hoạch triển khai trên toàn bộ 126 xã, phường. Động thái này diễn ra trong bối cảnh nhiều công trình văn hóa đã được đầu tư nhưng hiệu quả hoạt động giữa các địa phương vẫn chưa đồng đều. Mô hình tại Vạn Điểm được kỳ vọng sẽ tạo ra một xu hướng tiếp cận mới, lấy bản sắc của từng vùng đất làm nền tảng để tạo sức sống bền vững cho không gian văn hóa cộng đồng. Tôi muốn mô phỏng lại tuyến đường hành quân và cuộc sống đầy hiểm nguy, vất vả của bác sĩ Đặng Thùy Trâm, nên đã chọn đi theo con đường lên di tích trạm xá cùng hai hướng dẫn viên và là đảng viên trẻ: chị Phạm Thị Mẫn, cán bộ y tế và em Phạm Thị Thanh Trúc, dân tộc H’rê. Phòng đọc sách tại Nhà văn hóa - Khu thể thao thôn Vạn Điểm THEO DẤU NHẬT KÝ ĐẶNG THÙY TRÂM Hà Nội thí điểm "tạo căn cước" cho n LÊ VĂN CHƯƠNG PHÓNG SỰ Bài cuối: Dấu xưa còn mãi Ông Phạm Văn Đe, người giao liên năm xưa của bác sĩ Đặng Thùy Trâm ẢNH: LÊ VĂN CHƯƠNG
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==