4 n Thứ Năm n Ngày 30/7/2026 KINH TẾ KHUẤT TẤT TRONG QUẢN LÝ MÃ SỐ VÙNG TRỒNG Theo thông tin Bộ Công an công bố ngày 28/7, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03) đã khởi tố, bắt tạm giam Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung cùng nhiều cán bộ, doanh nghiệp để điều tra các hành vi nhận hối lộ, đưa hối lộ, môi giới hối lộ, lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ. Cơ quan điều tra đồng thời xác định các bị can có dấu hiệu ban hành chính sách trái pháp luật, tạo "giấy phép con", can thiệp việc cấp khống giấy kiểm nghiệm, mã số vùng trồng và mua bán trái phép mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói. Trao đổi với phóng viên báo Tiền Phong, ông Đặng Phúc Nguyên - Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam - cho biết những dấu hiệu bất thường về vấn đề gian lận mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói đã xuất hiện ngay từ khi sầu riêng bắt đầu được xuất khẩu chính ngạch. Năm 2022, diện tích sầu riêng được phía Trung Quốc phê duyệt mới khoảng 3.000 ha, tương ứng sản lượng khoảng 68.000 tấn/ năm, trong khi lượng hàng doanh nghiệp đăng ký xuất khẩu có thời điểm lên tới 1,3 triệu tấn. Khoảng cách quá lớn giữa năng lực vùng trồng được cấp mã và lượng hàng đăng ký xuất khẩu đã làm dấy lên nghi vấn sử dụng mã số không đúng nguồn gốc. Theo ông Nguyên, ngay trong giai đoạn 2022-2023, khi xuất khẩu sầu riêng tăng trưởng nóng, Hiệp hội Rau quả Việt Nam đã nhiều lần nhận được phản ánh của doanh nghiệp về tình trạng thuê, mượn hoặc mua bán mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói. Hiện tượng này xuất hiện khi một số doanh nghiệp có sản lượng nhưng chưa được cấp mã, trong khi nơi khác có mã số nhưng không sử dụng hết. “Có nơi dư mã số nhưng thiếu hàng, có nơi có hàng lại thiếu mã số. Khi đó xuất hiện đủ các hình thức thuê, mượn hoặc chuyển quyền sử dụng mã số để hoàn thiện hồ sơ xuất khẩu”, ông Nguyên nói. Theo phản ánh từ doanh nghiệp mà phóng viên Tiền Phong từng nhận được, có thời điểm chi phí để hoàn thiện một bộ hồ sơ xuất khẩu lên tới hàng trăm triệu đồng/container, gồm mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và giấy kiểm nghiệm. Trong đó, mỗi mã số vùng trồng hoặc mã số cơ sở đóng gói từng được giao dịch khoảng 120 triệu đồng; giấy kiểm nghiệm cũng ở mức tương tự, khiến tổng chi phí ngoài luồng có thể lên tới 300-360 triệu đồng/ container. Không chỉ phát sinh giao dịch mua bán mã số, quy trình xử lý hồ sơ cấp mã cũng bộc lộ nhiều bất cập. Trước đây, sau khi được cơ quan chuyên môn địa phương kiểm tra, hồ sơ đều tập trung về Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ NN&MT) để thẩm định trước khi chuyển sang Tổng cục Hải quan Trung Quốc xem xét phê duyệt. Trong khi đó, doanh nghiệp hầu như không thể theo dõi hồ sơ đang được xử lý đến đâu, thời điểm chuyển sang phía Trung Quốc hay lý do hồ sơ của đơn vị này được giải quyết trước đơn vị khác. “Nếu toàn bộ tiến độ xử lý không được công khai thì rất dễ hình thành sự khan hiếm giả tạo của mã số và phát sinh cơ chế xincho”, ông Nguyên nhận định. Không chỉ khâu cấp mã, công tác hậu kiểm sau khi được phê duyệt cũng bộc lộ nhiều khoảng trống. Trong khi việc thẩm định chủ yếu diễn ra ở thời điểm cấp mã, điều quan trọng hơn là vùng trồng và cơ sở đóng gói phải duy trì đầy đủ các điều kiện trong suốt quá trình sản xuất, thu mua và xuất khẩu. Đến tháng 5/2025, Việt Nam có 1.396 mã số vùng trồng và 188 mã số cơ sở đóng gói được phía Trung Quốc phê duyệt. Tuy nhiên, chỉ từ năm 2025 đến tháng 5/2026 đã có 403 mã số vùng trồng và 240 mã số cơ sở đóng gói bị phía Trung Quốc cảnh báo không tuân thủ quy định. Khi dữ liệu giữa vùng trồng, cơ sở đóng gói, phòng thử nghiệm và cơ quan quản lý chưa được kết nối, việc phát hiện một mã số xuất lượng hàng vượt quá năng lực thực tế, cơ sở đóng gói thu mua ngoài vùng đăng ký hay một mã số được sử dụng cho nhiều lô hàng vẫn chủ yếu dựa vào kiểm tra thủ công hoặc cảnh báo từ phía nước nhập khẩu. LÁ CHẮN CUỐI CÙNG BỊ XUYÊN THỦNG Nếu mã số vùng trồng được ví như “hộ chiếu” thì kiểm nghiệm là “chốt chặn” cuối cùng trước khi lô sầu riêng được xuất khẩu. Do đó, chỉ kiểm soát ở khâu cuối là chưa đủ bởi một container thường được thu gom từ nhiều nhà vườn, nhiều vùng nguyên liệu khác nhau. Theo ông Nguyên, việc lấy một số mẫu đại diện chưa chắc phản ánh đúng chất lượng của cả lô hàng. Nếu khâu lấy mẫu, niêm phong và giám sát thiếu chặt chẽ, hàng vẫn có thể vượt qua phòng thử nghiệm trong nước nhưng bị phía Trung Quốc phát hiện vi phạm. “Tại Thái Lan, việc kiểm soát được thực hiện ngay từ vùng trồng, các vườn đăng ký xuất khẩu đều được lấy mẫu, đánh giá trước khi thu hoạch. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp Việt Nam thu mua từ nhiều nhà vườn rồi mới lấy mẫu kiểm nghiệm. Khi lô hàng không đạt yêu cầu, doanh nghiệp phải gánh toàn bộ chi phí thu mua, đóng gói, vận chuyển, thậm chí mất luôn thị trường”, ông Nguyên nói. Sau khi Trung Quốc siết chặt kiểm soát cadimi và vàng O, các phòng thử nghiệm trong nước cũng thận trọng hơn trong việc trả kết quả. Nếu kết quả của Việt Nam không trùng khớp với kết quả kiểm tra của phía Trung Quốc, phòng thử nghiệm có thể bị đình chỉ hoặc loại khỏi danh sách được công nhận. Đến cuối tháng 6 năm nay, Việt Nam có 30 phòng thử nghiệm được phía Trung Quốc công nhận xét nghiệm cadimi, 31 phòng xét nghiệm vàng O và 37 cơ sở đủ điều kiện thực hiện một hoặc cả hai chỉ tiêu. DƯƠNG HƯNG Ông Trần Tr. - đại diện pháp luật của một doanh nghiệp (DN) kinh doanh nông sản ở Đắk Lắk - bức xúc, công ty đã thu mua, xuất khẩu (XK) sầu riêng đi Trung Quốc gần 3 năm nay, nhưng tới nay vẫn chưa làm được mã số vùng trồng (MSVT), mã cơ sở đóng gói (MCSĐG) nào ở Đắk Lắk. “Chúng tôi không thể tự đi làm MSVT sầu riêng được. Chỉ có một nhóm người ngoài Bắc làm được việc này. Đến nay công ty vẫn chưa thể làm được MSVT, MCSĐG ở Đắk Lắk. Nếu có 2 loại mã này, 1 năm công ty có thể XK 1.500-2.000 container sầu riêng. Vì không có mã nên DN chỉ có thể XK qua 1 MSVT, MCSĐG bên Lâm Đồng, còn ở Đắk Lắk phải XK qua uỷ quyền, không khác nào một loại giấy phép con nữa”, ông Tr. bức xúc. Theo ông Tr., giấy phép con ở đây chủ yếu là MSVT, MCSĐG. Bên cạnh đó là các loại giấy tờ kiểm định, kiểm dịch. Cách đây 3-4 tháng, để làm được các giấy kiểm định, kiểm dịch này rất khó, giờ nhiều cơ sở được mở nên thuận lợi cho DN hơn. “Đợt này làm giấy kiểm định chỉ mất 20-30 triệu đồng, trước đó tận 70-100 triệu đồng. Doanh nghiệp ở Đắk Lắk phải đi các tỉnh xa ở miền Tây, TPHCM hoặc Hà Nội làm”, ông Tr. nói. Trao đổi với phóng viên báo Tiền Phong, một đại diện Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk nói rằng, “giấy phép con” ở đây là họ thắt chặt hoạt động kiểm dịch, cấp mã vùng trồng, cấp phép các phòng kiểm nghiệm, dẫn tới khan hiếm, từ đó tạo ra cơ chế xin - cho, “làm luật”. Cả nước hiện có hơn 50 phòng kiểm nghiệm, đảm bảo cạnh tranh, nhưng trước đây chỉ có hơn 10 phòng. Đại diện một DN đóng gói, XK sầu riêng ở Lâm Đồng cho biết, chi phí XK hiện tăng rất cao, khiến nhiều DN không dám mạo hiểm thu mua. Theo vị này, mỗi chuyến hàng XK thường từ 3-6 container, mỗi container chứa khoảng 18 tấn sầu riêng. Chỉ cần một lô hàng không đạt yêu cầu hoặc gặp rủi ro, DN có thể thiệt hại từ 450-500 triệu đồng, chưa kể chi phí vận chuyển và các khoản phát sinh khác. “Chi phí xét nghiệm thông thường khoảng 5-6 triệu đồng/ mẫu. Tuy nhiên, muốn phía Trung Quốc chắc chắn lấy hàng thì tổng chi phí kiểm định có thể lên tới 90-100 triệu đồng. Với mức chi phí và rủi ro như hiện nay, gần như không DN nào dám đánh đổi để làm”, vị đại diện nói. TUẤN NGUYỄN - THÁI LÂM “Hộ chiếu” tỷ USD và khoảng trống quản lý Ông Đặng Phúc Nguyên - Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam - cho biết những dấu hiệu bất thường về vấn đề gian lận mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói đã xuất hiện ngay từ khi sầu riêng bắt đầu được xuất khẩu chính ngạch. Tình trạng mua bán, gian lận mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói từng diễn ra rất nhức nhối trên thị trường xuất khẩu sầu riêng Theo Hiệp hội Rau quả Việt Nam, giải pháp để ngành hàng tỷ USD của Việt Nam khắc phục những bất cập hiện nay là sớm mở rộng năng lực xét nghiệm, đồng thời cần số hóa toàn bộ quy trình từ cấp mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói đến lấy mẫu, trả kết quả kiểm nghiệm và kết nối dữ liệu với hải quan. Khi toàn bộ chuỗi được quản lý trên cùng một nền tảng, cơ quan chức năng không chỉ phát hiện sớm các dấu hiệu gian lận mà còn thu hẹp khoảng trống cho cơ chế xin-cho, tình trạng mua bán mã số hay hợp thức hóa giấy kiểm nghiệm. "Lợi ích nhóm" chi phối Theo chia sẻ của một số doanh nghiệp, “giấy phép con” để xuất khẩu sầu riêng chủ yếu liên quan mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và các loại giấy tờ kiểm định. XUẤT KHẨU SẦU RIÊNG: Một thùng hàng sầu riêng xuất khẩu đi Trung Quốc
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==