66 21/6/2026 101 NĂM BÁO CHÍ CÁCH MẠNG VIỆT NAM GIỮA VÒNG VÂY Tháng Hai năm 2022, khi quân đội Nga siết chặt vòng vây quanh thành phố cảng Mariupol của Ukraine, gần như toàn bộ phóng viên quốc tế đã kịp rời đi trước khi những đường dây liên lạc cuối cùng bị cắt đứt. Chỉ còn lại một nhóm nhỏ của hãng thông tấn AP (Associated Press), gồm nhà quay phim Mstyslav Chernov, nhiếp ảnh gia Evgeniy Maloletka và nhà sản xuất Vasilisa Stepanenko. Họ tìm chỗ trú ẩn cho từng đợt công kích của quân đội Nga, chui xuống gầm cầu thang một cửa hàng tạp hóa bị cướp phá để bắt sóng, xếp ba chiếc điện thoại cạnh nhau và chia một đoạn video làm ba phần để truyền đi cho nhanh, ngồi thu mình bên một miệng hố bom để dò tín hiệu vệ tinh. Bộ phim tài liệu 20 Days in Mariupol (20 ngày ở Mariupol) của Mstyslav Chernov và các cộng sự sau đó đã giành hàng loạt giải thưởng lớn, như Giải thưởng Pulitzer, giải Phim tài liệu hay nhất tại Lễ trao giải Oscar lần thứ 96 (2023),… Điều khiến 20 Days in Mariupol trở thành một tác phẩm đặc biệt không chỉ nằm ở mức độ tàn khốc của hình ảnh, mà ở chỗ nó cho khán giả nhìn thấy chính con người phía sau ống kính. Bộ phim không giấu đi những phản ứng rất đỗi con người và cảm xúc chân thật của người cầm máy, và nhờ thế mà nhân tính hóa cả nghề phóng viên chiến trường. Cuộc chiến Nga–Ukraine đã được mệnh danh là "cuộc chiến TikTok đầu tiên". Trong những giờ đầu tiên từ tháng 2/2022, các clip mờ nhòe từ điện thoại thường dân, các bài đăng Telegram định vị tọa độ đoàn quân, các chuỗi Tweet ghi nhận đổ nát đã được lan truyền rộng rãi và nhanh chóng hơn mọi bản tin thời sự chính thống. Theo ước tính, đã có đến 2,8 triệu tài liệu số đa dạng thể loại chỉ trong năm đầu tiên của cuộc chiến này. Nếu mỗi smartphone là một chiếc máy quay, mỗi tài khoản mạng xã hội là một thông tấn xã, thì giá trị của một phóng viên AP chuyên nghiệp nằm ở đâu? 20 Days in Mariupol không phủ nhận rằng báo chí công dân có sức mạnh, trái lại, nhiều thước phim trong tài liệu của Chernov có chất lượng kỹ thuật không hơn video của người quay phim nghiệp dư là bao. Nhưng điều Chernov có là kỹ năng báo chí và sự quyết tâm trụ lại để đưa tin ngay từ tâm bom đạn. Anh có thể vượt qua những cảm xúc tức thời để dựng một bản tin, liên kết các dữ kiện và minh chứng để tạo ra một bản tin hoàn chỉnh - điều mà các đoạn clip đơn lẻ do dân thường quay không làm được. Và quan trọng hơn cả, anh và những đồng nghiệp đã đóng vai trò của những chứng nhân cảm tử. TẠI SAO THẾ GIỚI KHÔNG CÓ MẶT Ở ĐÂY? Nếu quay phim Mstyslav Chernov là người trụ lại đến phút cuối để đưa tin về cuộc chiến diễn ra tại đất nước anh sinh ra, thì Marie Colvin, một trong những nữ phóng viên chiến trường nổi bật nhất trong lịch sử báo chí, là hiện thân của một câu hỏi ám ảnh suốt sự nghiệp bà: “Tại sao thế giới không có mặt ở đây?”. Trong gần ba thập niên kể từ khi bắt đầu sự nghiệp báo chí, Colvin trở thành một trong những phóng viên chiến trường được kính trọng nhất, có mặt ở hầu hết các điểm nóng đẫm máu của thời đại, từ Chechnya, Kosovo, Sierra Leone cho tới Đông Timor, Iraq, Libya và Syria. Bà có khả năng tiếp cận cả những nhân vật quyền lực bậc nhất, là nhà báo đầu tiên phỏng vấn nhà lãnh đạo Libya Muammar Gaddafi sau khi Mỹ ném bom dinh thự của ông năm 1986, và nhiều lần trò chuyện với lãnh tụ Palestine Yasser Arafat. Thế nhưng điều làm nên tên tuổi Colvin chính là việc bà luôn đứng về phía những người yếu thế nhất. Bà soi rọi cái giá của chiến tranh qua nỗi đau của từng cá nhân, một thiếu nữ bị bắn chết khi cố băng qua con hẻm có lính bắn tỉa để kiếm thức ăn, với đôi hoa tai vàng nhỏ xíu và nắm tay còn đang siết chặt một nắm đất trong cơn hấp hối. Chính lối tiếp cận vị nhân sinh ấy mang lại cho nghề báo chí này ý nghĩa cao cả nhất. Năm 1999, khi bà cùng hai nữ đồng nghiệp quyết định ở lại một khu trại tị nạn bị bao vây ở Đông Timor giữa lúc các nhà ngoại giao và phần lớn phóng Nhóm nhà báo/phóng viên thực hiện bộ phim tài liệu 20 Days at Mariupol tại LHP Sundance 2023. Từ trái sang phải: nhiếp ảnh gia Evgeniy Maloletka, nhà sản xuất và biên tập viên Michelle Mizner, đạo diễn Mstyslav Chernov và nhà sản xuất tại hiện trường Vasilisa Stepanenko NGUỒN: AP PHOTO/TAYLOR JEWELL Có một nghịch lý đã đi cùng lịch sử nhân loại suốt hơn một thế kỷ. Khi tiếng bom đạn cùng thanh âm la hét vang lên và những thành phố chìm trong khói lửa, giữa dòng người chạy về phía sự sống thì lại có một số ít người đi ngược lại, tiến thẳng vào trung tâm của cái chết. Đó chính là các nhà báo và phóng viên chiến trường. KINH QUỐC Những chứng nhân PHÓNG VIÊN CHIẾN TRƯỜNG: MỘT VIDEO ĐƯA TIN BỆNH VIỆN PHỤ SẢN BỊ NÉM BOM CÓ THỂ LAN TRUYỀN TRÊN TIKTOK MỘT THỜI GIAN NGẮN RỒI BỊ NHẤN CHÌM BỞI NGUỒN NỘI DUNG NGẮN VÔ HẠN TRÊN INTERNET. SONG, MỘT BỘ PHIM TÀI LIỆU 96 PHÚT NHƯ 20 DAYS IN MARIUPOL BUỘC NGƯỜI XEM NGỒI YÊN VÀ ĐỐI DIỆN VỚI TỪNG ĐỨA TRẺ TỬ NẠN, TỪNG GƯƠNG MẶT SẦU THẢM VÀ TIẾNG KHÓC THƯƠNG AI OÁN CỦA DÂN THƯỜNG TRONG VÙNG CHIẾN SỰ. Bức ảnh chụp nhân viên cấp cứu và cảnh sát đang sơ tán thai phụ Iryna Kalinina bị thương do cuộc không kích vào bệnh viện phụ sản tại Mariupol, Ukraine ẢNH: EVGENIY MALOLETKA / ASSOCIATED PRESS cảm tử
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==