38 21/6/2026 101 NĂM BÁO CHÍ CÁCH MẠNG VIỆT NAM ĐIỀU AI KHÔNG LÀM ĐƯỢC Trong những cuộc tranh luận về AI và báo chí, người ta thường tập trung vào những gì trí tuệ nhân tạo có thể làm được. AI có thể viết bản tin. AI có thể đặt tít. AI có thể dịch tài liệu, tóm tắt báo cáo, dựng video ngắn và thậm chí tạo ra một bài viết tương đối hoàn chỉnh chỉ trong vài giây. Thế nhưng, song song với các ưu việt ấy, vẫn có những điều AI chưa, thậm chí sẽ không bao giờ làm được. Chia sẻ với Tiền Phong, TS Nguyễn Hoàng Dương đang làm công trình nghiên cứu về tác động của AI lên báo chí truyền thống tại ĐH Berkeley cho biết: “Trong một tòa soạn, viết thường chỉ là công đoạn cuối cùng. Trước khi bài báo xuất hiện trên màn hình điện thoại của độc giả là cả một quá trình tìm kiếm, kiểm chứng và xác minh thông tin. Đó là phần việc mà cho đến nay, AI vẫn chưa thể thay thế con người. Một chatbot có thể tổng hợp hàng nghìn trang tài liệu trong vài phút. Nhưng nó không thể chủ động tiếp cận một nguồn tin đang muốn giữ bí mật danh tính. Nó không thể ngồi hàng giờ trong một quán cà phê để thuyết phục một nhân chứng mở lòng. Nó cũng không thể gõ cửa từng gia đình trong một khu dân cư để tìm hiểu điều gì thực sự đã xảy ra sau một vụ việc gây tranh cãi. AI đang làm thay đổi nghề báo nhưng chưa thay đổi bản chất của nghề báo, khoảng cách giữa AI và nhà báo vẫn còn rất lớn”. Theo TS Hoàng Dương, trong các vụ điều tra báo chí lớn trên thế giới, thông tin giá trị nhất thường không nằm trên internet. Chúng xuất hiện từ những cuộc gặp gỡ trực tiếp, những cuộc điện thoại kéo dài hàng giờ, những mối quan hệ được xây dựng trong nhiều tháng hoặc nhiều năm. Một nguồn tin quyết định cung cấp tài liệu không phải vì nhà báo đặt câu hỏi hay hơn AI, mà vì họ tin tưởng người đối diện. Niềm tin là thứ AI không thể tạo ra. Bổ sung vào luận điểm “những điều AI chưa làm được”, nhà báo Đỗ Doãn Hoàng cho rằng, đó là khả năng quan sát hiện trường. “Khi xảy ra một vụ cháy, một trận lũ hay một phiên tòa gây chú ý, AI không thể có mặt ở đó. Nó không nhìn thấy nét mặt của người thân nạn nhân. Nó không cảm nhận được bầu không khí căng thẳng trong phòng xử án. Nó cũng không nhận ra những chi tiết tưởng như rất nhỏ nhưng đôi khi lại là chìa khóa để hiểu bản chất câu chuyện”, anh nói. Lịch sử báo chí điều tra cho thấy, nhiều phát hiện quan trọng đều bắt đầu từ khả năng nhận ra những điều bất thường của các nhà báo. Vụ Watergate của hai phóng viên Bob Woodward và Carl Bernstein khởi nguồn từ nghi vấn về một vụ đột nhập tưởng như bình thường. Điều khiến họ nghi ngờ là những kẻ đột nhập mang theo thiết bị nghe lén chuyên dụng và có liên hệ bất thường với những người gần Nhà Trắng. Từ những chi tiết rất nhỏ đó, cuộc điều tra dần mở rộng thành vụ bê bối chính trị lớn nhất nước Mỹ thế kỷ XX. Hay cuộc điều tra của nhóm Spotlight tại Boston bắt đầu từ việc nhận thấy các linh mục bị tố cáo lạm dụng tình dục liên tục được luân chuyển. Trong nhiều trường hợp, một cánh cửa luôn đóng kín, một câu trả lời lảng tránh hay một phản ứng bất thường của nhân vật lại trở thành mắt xích dẫn tới sự thật. Đó là những tín hiệu được phát hiện bằng quan sát, kinh nghiệm và trực giác nghề nghiệp, những năng lực mà AI hiện vẫn chưa thể thay thế hoàn toàn. “VĂN AI” ĐA PHẦN “KHÓ NUỐT” Trong một nghiên cứu sau tiến sĩ về “Văn AI”, TS Nguyễn Minh Hoàn (Viện Hàn lâm KHXH) cho biết, trong giới nghiên cứu, văn bản do AI tạo ra gần như không được chấp nhận như một sản phẩm trí tuệ độc lập bởi thứ ngôn ngữ mà máy móc tạo ra thường thiếu những phẩm chất cốt lõi của tư duy học thuật và tư duy phản biện. Theo TS Nguyễn Minh Hoàn, ở những mức độ yêu cầu đơn giản hơn như bài báo phổ thông, bài bình luận hay bài phân tích, “văn AI” vẫn thường bị coi là “khó nuốt” bởi nó để lộ ít nhất ba hạn chế lớn. Thứ nhất là xu hướng tạo ra những câu văn nghe có vẻ sâu sắc nhưng thực chất không chứa nhiều thông tin mới. AI rất giỏi kết nối các cụm từ quen thuộc để tạo cảm giác hợp lý. Tuy nhiên, khi đọc kỹ, người ta dễ nhận ra nhiều câu chỉ lặp lại một ý dưới những cách diễn đạt khác nhau. Đây là lý do không ít bài viết do AI tạo ra có thể dài hàng nghìn chữ nhưng lượng thông tin thực sự lại khá ít. Thứ hai là hạn chế trong việc nhận diện điều gì là thực sự quan trọng. Khi tiếp cận một khối lượng thông tin lớn, AI thường xem các dữ kiện có giá trị tương đương nhau nếu chúng xuất hiện với tần suất tương tự trong dữ liệu huấn luyện. Ngược lại, nhà báo hay nhà nghiên cứu có thể nhận ra đâu là chi tiết mang tính bước ngoặt, đâu là thông tin phụ trợ và đâu là yếu tố cần được đặt lên tiêu đề. Đây là năng lực được hình thành từ trải nghiệm nghề nghiệp và hiểu biết về bối cảnh xã hội, chứ không chỉ từ khả năng xử lý ngôn ngữ. Và thứ ba là việc AI không sở hữu trải nghiệm sống. Một mô hình ngôn ngữ có thể mô tả chiến tranh, thiên tai, bệnh viện hay phiên tòa bằng những câu chữ rất mượt mà, nhưng bản thân nó chưa từng đi qua bất kỳ trải nghiệm nào trong số đó. Vì vậy, AI có thể tái tạo cách kể nhưng khó tạo ra những quan sát độc đáo xuất phát từ đời sống thực tế. Những chi tiết đắt giá nhất trong báo chí, văn học hay nghiên cứu thường đến từ quan sát trực tiếp và trải nghiệm cá nhân, những thứ hiện nay máy móc chưa thể thay thế. Theo TS Nguyễn Minh Hoàn, chính những hạn chế này khiến “văn AI” có thể trở thành công cụ hỗ trợ hữu ích cho việc tổng hợp, tóm tắt hay xử lý thông tin, nhưng vẫn chưa thể thay thế hoàn toàn vai trò của người viết trong những công việc đòi hỏi cá tính sáng tạo, tư duy độc lập, khả năng phản biện và trải nghiệm thực tiễn. n Việc xuất hiện tại những sự kiện nóng, đột xuất với nhiều tình huống khó lường là điều AI không làm được CUỘC CẠNH TRANH với một"đồng nghiệp" kỳ lạ Trong lịch sử báo chí, chưa từng có công nghệ nào giống trí tuệ nhân tạo (AI), có thể viết tin, đặt tít, dịch tài liệu, dựng ảnh và sản xuất video chỉ trong vài phút. Lần đầu tiên, các nhà báo phải cạnh tranh với một "đồng nghiệp" là cỗ máy tạo nội dung không biết mệt mỏi. NHÀ VĂN, NHÀ BÁO TRẦM HƯƠNG CHO RẰNG, KHẢ NĂNG ĐÁNH GIÁ ĐỘ TIN CẬY CỦA CON NGƯỜI CŨNG LÀ MỘT THÁCH THỨC LỚN ĐỐI VỚI AI. HIỆN NAY, CÁC MÔ HÌNH NGÔN NGỮ CÓ THỂ PHÂN TÍCH VĂN BẢN RẤT TỐT. TUY NHIÊN, CHÚNG KHÔNG THỰC SỰ HIỂU ĐỘNG CƠ CỦA NGƯỜI CUNG CẤP THÔNG TIN. MỘT NGUỒN TIN CÓ THỂ ĐANG CHE GIẤU ĐIỀU GÌ? MỘT QUAN CHỨC ĐANG NÉ TRÁNH CÂU HỎI NÀO? MỘT DOANH NGHIỆP ĐANG CỐ TÌNH BỎ QUA CHI TIẾT GÌ TRONG BÁO CÁO? NHỮNG NHẬN ĐỊNH NHƯ VẬY ĐÒI HỎI KINH NGHIỆM NGHỀ NGHIỆP, HIỂU BIẾT XÃ HỘI VÀ CẢ KHẢ NĂNG ĐỌC VỊ CON NGƯỜI. Tìm kiếm, kiểm chứng và xác minh thông tin… là những phần việc mà cho đến nay, AI vẫn chưa thể thay thế con người ẢNH: MINH HIỂN Các mô hình ngôn ngữ có thể phân tích văn bản rất tốt, tuy nhiên, chúng không thực sự hiểu động cơ của người cung cấp thông tin HẠ ĐAN
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==