9 VĂN HÓA - GIẢI TRÍ n Thứ Hai n Ngày 6/7/2026 làng là một phần máu thịt, quê hương của mình. Sống giữa cộng đồng người Jrai tình cảm và chân chất, nhưng việc mong mỏi gặp lại người thân vẫn cứ âm ỉ trong bà. SỬ DỤNG MẠNG XÃ HỘI ĐỂ TÌM NGƯỜI THẤT LẠC Ông Nguyễn Quang Tuệ (trú phường Pleiku, tỉnh Gia Lai) là người cần mẫn, tìm hiểu rồi ghi chép tỉ mỉ những câu chuyện thất lạc trên Đường số 7, sau đó đăng lên trang “Thất lạc trên tỉnh lộ 7 năm 1975” phát trên kênh YouTube “Tuệ Pleiku - Đi và kể”. Mỗi chuyến đi ông Tuệ đều đăng cả lên mạng xã hội facebook. Với trường hợp của bà H’Yim, chỉ vài giờ sau khi chương trình phát sóng, một cuộc điện thoại từ Quảng Ngãi đã gọi đến với những thông tin ban đầu hoàn toàn trùng khớp nhau. Bà H’Yim được nhận ra khi có gương mặt rất giống ông Sách. Ông Tuệ và mọi người nhanh chóng đi xác minh, mong muốn bà H’Yim sớm đoàn tụ với người thân. Cuộc đoàn tụ diễn ra vào cuối tháng 5/2026 vừa qua ngay trong căn nhà dài của bà H’Yim ở buôn Du. Người đàn ông tóc đã bạc trắng bước xuống đầu tiên, nóng lòng đi nhanh vào nhà. Đó là ông Hồ Quang Sách (63 tuổi), anh trai ruột của Hồ Thị Diễm - nay đã trở thành bà Hiao H’Yim của buôn làng. Ai cũng đã lớn tuổi nhưng trong lòng họ chuyện lạc nhau như mới vừa xảy ra. Ôm nhau vỡ oà nước mắt, bà H’Yim mới chắc chắn cha và anh trai không hề mất như bà từng nghĩ. “Lúc thất lạc Diễm, tôi khi ấy 13 tuổi. Sau tháng 3/1975 tôi và cha nhiều lần quay lại Đường 7, sang Buôn Ma Thuột (tỉnh Đắk Lắk), một số nơi của tỉnh Lâm Đồng (cũ)… Hễ nghe ở đâu có trẻ thất lạc trong độ tuổi của các em, hai cha con lại tìm đến. Nhưng tất cả đều không cho thông tin khả quan”, ông Sách chia sẻ. Ông Sách và cha cũng từng gửi thư cho chương trình “Như chưa hề có cuộc chia ly” của Đài truyền hình Việt Nam nhờ giúp đỡ tìm con nhưng không có kết quả. Nỗi đau thất lạc người thân cho tới khi người cha ông Sách qua đời. Đây cũng là nỗi day dứt hàng đêm suốt 51 năm qua. Gia đình người Jrai đã cưu mang bà H’Yim suốt hơn nửa thế kỷ qua cũng không cầm được nước mắt. Bà Hiao Buôn (SN 1958), chị gái nuôi của bà H’Yim chia sẻ, bản thân rất vui vì H’Yim tìm lại được gia đình. Từ nay H’Yim và con cháu có thể đi thăm họ hàng ruột thịt. “Nó mãi là em của mình và mình cũng mãi là chị của nó. Giờ đây mọi người trong gia đình ngày thêm đông, mình vui lắm”, bà Buôn chia sẻ. Chia sẻ với PV, ông Nguyễn Quang Tuệ (chủ kênh “Tuệ Pleiku - Đi và kể”) cho biết, trường hợp của bà H’Yim là một trong những câu chuyện đặc biệt trong cả chục câu chuyện thất lạc mà ông cùng cộng sự ghi nhận. Có rất nhiều đứa trẻ thất lạc trên Đường 7 được các gia đình Jrai cưu mang, nuôi dưỡng. Với ông Tuệ, mục đích của loạt video không đơn thuần là tìm kiếm thân nhân, mà muốn làm là cho mọi người biết những đứa trẻ thất lạc năm ấy đã và đang sống ra sao, trưởng thành như thế nào sau nửa thế kỷ. Bởi thực tế, trong hàng trăm trường hợp, số người tìm lại được gia đình chỉ là rất ít, phần lớn vẫn tiếp tục cuộc sống của họ ở nơi đã nuôi dưỡng mình khôn lớn. L.T truyền hình, nhạc kịch, trò chơi điện tử hay công viên chủ đề. Ở Việt Nam, điện ảnh đã bắt đầu đi theo hướng này với hàng loạt bộ phim chuyển thể từ tác phẩm văn học như Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, Mắt biếc, Đất rừng phương Nam, Cánh đồng bất tận, Chuyện của Pao... Sang âm nhạc, các nghệ sĩ thường chọn cách đối thoại với văn học, giữ lại những nhân vật, biểu tượng hoặc tinh thần cốt lõi rồi phát triển thành một câu chuyện hoàn toàn mới. Lấy ví dụ Anh ơi ở lại đặt Cám vào vị trí trung tâm, trao cho nhân vật vốn bị xem là phản diện của Tấm Cám một tiếng nói riêng. Hết thương cạn nhớ vẫn giữ bối cảnh làng Vũ Đại nhưng phát triển mối tình tay ba giữa Lý Cường, Thị Nở và Chí Phèo, mở ra một khả năng chưa từng xuất hiện trong nguyên tác của Nam Cao. Để Mị nói cho mà nghe lại đưa Mị bước ra khỏi thế giới của Tô Hoài để gặp Chí Phèo, Thị Nở, Lão Hạc, chị Dậu… như một cuộc gặp gỡ giữa các nhân vật kinh điển trong văn học Việt Nam. “Cách tiếp cận này giúp MV vừa tạo được cảm giác gần gũi với khán giả từng biết đến các tác phẩm văn học, vừa khơi gợi sự tò mò của lớp công chúng trẻ. Không ít người sau khi xem MV đã tìm đọc hoặc đọc lại nguyên tác để hiểu rõ hơn những chi tiết, nhân vật hay biểu tượng xuất hiện trong sản phẩm âm nhạc”, nhà nghiên cứu Cầm Thanh cho biết. MV CÓ KHIẾN NGƯỜI TRẺ ĐỌC NHIỀU HƠN? Theo nhà nghiên cứu Cầm Thanh, sự xuất hiện của Bắt đền một lần nữa gợi ra một câu hỏi thú vị: Sau khi xem một MV lấy cảm hứng từ tác phẩm văn học, khán giả trẻ có thực sự quay trở lại với trang sách? Đây là câu hỏi lớn hơn nhiều so với việc một sản phẩm âm nhạc có đạt hàng triệu lượt xem hay không. Bởi nếu điện ảnh chuyển thể văn học thường hướng tới độc giả vốn đã biết tác phẩm gốc, thì MV lại tiếp cận một lớp công chúng hoàn toàn khác: những người dành phần lớn thời gian trên YouTube, TikTok hay các nền tảng phát nhạc trực tuyến. Thực tế đã chứng minh, sau Để Mị nói cho mà nghe, mạng xã hội từng xuất hiện hàng loạt bài viết giải thích Mị là ai, vì sao Chí Phèo lại xuất hiện trong cùng một MV với chị Dậu hay Lão Hạc. Khi Gối gấm ra mắt, nhiều khán giả trẻ đổ đi tìm Tự tình II, Lấy chồng chung… để kiểm chứng xem Phương Mỹ Chi đã biến tấu những bài thơ nổi tiếng của Hồ Xuân Hương như thế nào. Tương tự, Đây là một bài hát vui của Jun Phạm lấy cảm hứng từ trích đoạn Hạnh phúc của một tang gia trong tiểu thuyết Số đỏ, cũng khiến hình tượng Xuân Tóc đỏ và thế giới trào phúng của Vũ Trọng Phụng được nhắc đến trở lại trên nhiều diễn đàn và mạng xã hội. Đến Bắt đền, quản trị viên một trang web có đăng tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh xác nhận, lượng truy cập vào truyện này tăng gấp 16,7 lần so với thời gian trước đó. Như vậy, ít nhất ở cấp độ truyền thông, văn học đã có thêm cơ hội xuất hiện trong các cuộc trò chuyện của giới trẻ, chứ không chỉ gói gọn trong các giờ học Ngữ văn. Tuy nhiên, với kinh nghiệm nghiên cứu văn hóa số nhiều năm, TS Lê Quỳnh Trang khẳng định, từ sự tò mò đến hành động đọc là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau. Một lượt tìm kiếm trên Google, một đoạn video giải thích trên TikTok hay một bài tóm tắt nội dung không đồng nghĩa với việc độc giả sẽ tìm đến cuốn sách. Đặc điểm của văn hóa số là khuyến khích tiêu dùng thông tin theo chiều ngang: nhanh, ngắn, liên tục và dễ chia sẻ. Trong khi đó, đọc văn học lại là trải nghiệm theo chiều sâu, đòi hỏi thời gian, sự tập trung và khả năng đồng hành với một thế giới hư cấu trong nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày. Chính vì vậy, không nên lạc quan cho rằng chỉ cần một MV thành công là có thể kéo cả một thế hệ trở lại với việc đọc. “Nhưng cũng không vì thế mà phủ nhận vai trò của âm nhạc. Các MV đang làm được một việc mà văn học nhiều năm qua gặp khó khăn: đưa các nhân vật kinh điển trở lại không gian văn hóa đương đại. Mị, Chí Phèo, Thị Nở, Lão Hạc, Xuân Tóc đỏ hay những nhân vật của Nguyễn Nhật Ánh bỗng nhiên xuất hiện trên bảng xếp hạng âm nhạc, trong video phản ứng của YouTuber, trên xu hướng TikTok và các cuộc thảo luận của cộng đồng người hâm mộ. Chúng trở thành những “điểm chạm” văn hóa mới. Trong truyền thông hiện đại, sự hiện diện nhiều khi chính là bước đầu tiên để một giá trị được tái khám phá”, TS Lê Quỳnh Trang nhấn mạnh. HẠ ĐAN Ông Nguyễn Quang Tuệ cho biết, phần lớn trẻ em thất lạc trong cuộc di tản tháng 3/1975 được người Jrai nuôi đều có điểm tương đồng về tên gọi. Việc đặt tên thường cùng vần với tên anh chị em, người thân trong gia đình, hoặc đặt tên theo nơi tìm thấy đứa bé hoặc vật dụng kèm theo trẻ thất lạc (sông, suối, lùm cây...), cũng có trường hợp đặt tên có ý nhắc đến nguồn gốc đứa bé như Yuan (người Kinh), bỏ (chạy, di tản, bị bỏ lại), (con) nuôi. Riêng trường hợp bà Diễm giữ được và gần giữ được tên mình là do đã đi học, biết chữ. Hai anh em ông Sách – bà H'Yim “Việc một tác phẩm văn học liên tục được lấy cảm hứng, được kích hoạt là một tín hiệu rất tốt đối với ngành công nghiệp nội dung. Quá trình này khiến cho các tác phẩm văn học không còn bị bó hẹp trong phạm vi sách vở, mà có thể tiếp tục phái sinh qua MV, phim điện ảnh, sân khấu, hoạt hình hay trò chơi điện tử. Mỗi lần xuất hiện ở một định dạng mới, tác phẩm lại có cơ hội tiếp cận một nhóm công chúng khác. Điều này lý giải vì sao nhiều nền công nghiệp văn hóa trên thế giới luôn coi việc chuyển thể và tái sáng tạo là cách kéo dài vòng đời của một tài sản trí tuệ. Giá trị của văn học không chỉ nằm ở số bản sách bán ra, mà còn ở khả năng liên tục tạo ra những diễn giải mới cho các thế hệ khác nhau”. TS Văn học ĐẶNG THỊ THỦY SAM Anh ơi ở lại được Chi Pu kể bằng góc nhìn của nhân vật Cám, khi chứng kiến người mình yêu phải lòng nàng Tấm Hết thương cạn nhớ phát triển tuyến truyện giữa Lý Cường và Thị Nở, mở ra một khả năng chưa từng xuất hiện trong nguyên tác của Nam Cao
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==