Ngày 8/6, tại TPHCM, Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo 515 quốc gia) tổ chức Hội thảo xác minh, kết luận thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ tập thể được an táng tại Nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán (nay là Công viên Lê Thị Riêng, phường Hòa Hưng, TPHCM). Hội thảo có sự tham dự của Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo 515 quốc gia cùng nhiều nhân chứng. NHỮNG KÝ ỨC KHÓ PHAI Gần 60 năm sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, những ký ức về các đoàn xe chở tử thi, những hố chôn tập thể tại Nghĩa địa Đô Thành (nay là Công viên Lê Thị Riêng) vẫn còn nguyên vẹn trong tâm trí nhiều nhân chứng. Từ lời kể của họ, kết hợp với ảnh tư liệu, hồ sơ lịch sử và các phương pháp nghiên cứu hiện đại, cơ quan chức năng đang từng bước làm sáng tỏ những dấu vết được cho là nơi yên nghỉ của hàng trăm chiến sĩ quân giải phóng và đồng bào đã ngã xuống giữa lòng TPHCM. Ở tuổi 70, ông Nguyễn Thành Phước vẫn không quên buổi sáng đầu năm 1968 khi cùng đám trẻ trong xóm chạy vào Nghĩa địa Đô Thành sau những ngày giao tranh dữ dội của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân. Trước mắt cậu bé 12 tuổi khi ấy là một khung cảnh ám ảnh kéo dài suốt gần sáu thập niên sau. “Mùi hôi nồng nặc đến mức tụi tôi phải lấy áo bịt mũi mới dám đứng xem”, ông Phước kể. Theo ký ức của ông Phước, lực lượng công binh của chính quyền Sài Gòn dùng xe ủi đào những hố dài giữa nghĩa địa. Từng chuyến xe cứu thương, xe GMC liên tục đưa thi thể từ các trận đánh trong nội đô Sài Gòn về đây. Các thi thể được khiêng xuống hố, xếp thành từng lớp, rắc thuốc sát trùng rồi lấp đất. “Nghe ông Mười Bi, người quản trang lúc đó kể lại, nhiều người được chôn ở đây là các chiến sĩ hy sinh trong những trận đánh vào Đài Phát thanh Sài Gòn và các mục tiêu trọng yếu khác”, ông Phước nhớ lại. Không chỉ ông Phước, nhiều nhân chứng khác cũng mang theo những ký ức tương tự. Nhân chứng Võ Huy Thịnh kể rằng sau đợt giao tranh khoảng hai đến ba tuần, nghe tiếng còi xe cứu thương liên tục hướng vào nghĩa địa, ông đã chạy theo vào bên trong. Từ một ngôi mộ cao, cậu bé 12 tuổi khi ấy nhìn thấy rất nhiều thi hài được tập kết cạnh nhà xác rồi đưa đi chôn cất. “Tôi thấy người ta khiêng các thi hài xuống hố, xếp thành từng lớp rồi xe ủi tiến vào lấp đất”, ông Thịnh nhớ lại. Những ký ức tưởng chừng đã bị phủ bụi thời gian nay lại trở thành nguồn thông tin quý giá trong hành trình tìm kiếm những liệt sĩ đã nằm lại giữa lòng TPHCM suốt gần 60 năm qua. Một trong những thông tin khiến các nhà nghiên cứu đặc biệt chú ý là sự tương đồng trong lời kể của nhiều nhân chứng độc lập. Ông Nguyễn Tuấn Nhã cho biết thời điểm giao tranh tại khu vực Ông Tạ - Bảy Hiền diễn ra ác liệt, ông tận mắt thấy hàng chục thi thể được đưa về tập kết bên hông nhà xác tại Nghĩa địa Đô Thành. “Khi tôi tới nơi đã có rất nhiều xác chết nằm ở đó. Sau đó, một xe GMC lại tiếp tục chở thêm nhiều thi thể tới”, ông Nhã kể. Nhân chứng Võ Huy Thịnh mô tả khu vực chôn cất nằm trên vùng đất thấp, nhiều lau sậy và cây dại, phía sau hướng về Cư xá Bắc Hải. Đây cũng là khu vực được nhiều nhân chứng khác cùng nhắc đến. MANH MỐI TỪ BỨC ẢNH ĐEN TRẮNG Nếu lời kể của các nhân chứng là những mảnh ghép ký ức thì hành trình nghiên cứu của kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng lại là quá trình kết nối các mảnh ghép ấy bằng tư liệu lịch sử và khoa học. Ông Thắng cho biết, manh mối đầu tiên xuất phát từ một bức ảnh đen trắng, được sưu tầm trên internet. Trong ảnh là một cậu bé đứng bên cạnh một rãnh mộ chứa nhiều thi thể. Nhiều năm sau, nhóm nghiên cứu tiếp tục tìm được một bức ảnh khác ghi lại cảnh một người đàn ông đứng cạnh rãnh mộ tập thể. Phía sau bức ảnh xuất hiện một tháp nước cùng các dãy nhà dân. Từ chi tiết tưởng như rất nhỏ đó, nhóm nghiên cứu bắt đầu đối chiếu với hệ thống tháp nước, bản đồ đô thị và ảnh tư liệu của Sài Gòn trước năm 1975. Theo ông Thắng, sau quá trình rà soát và đối chiếu bằng nhiều phương pháp, nhóm nghiên cứu xác định chắc chắn bức ảnh được chụp tại khu vực Nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán, nay là Công viên Lê Thị Riêng. Đặc biệt, bước ngoặt quan trọng xuất hiện khi nhóm nghiên cứu tìm thấy bức ảnh màu của hãng tin AP. Chú thích ảnh cho biết đây là cảnh chôn cất tại “rãnh mộ thứ ba”, được chụp vào tháng 2/1968. Theo tư liệu này, có ba rãnh mộ tập thể, mỗi rãnh chôn khoảng 300 người, tổng cộng gần 900 người. Kết hợp ảnh tư liệu, lời kể nhân chứng và các nguồn lưu trữ khác, nhóm nghiên cứu nhận định khu vực Nghĩa địa Chí Hòa - Chợ 10 n Thứ Ba n Ngày 9/6/2026 XÃ HỘI Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà giao UBND TPHCM khẩn trương xây dựng kế hoạch tổng thể, tập trung cho việc khai quật và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ khu vực Công viên Lê Thị Riêng. Chậm nhất là đầu tháng 7/2026 hoàn thiện các công việc để triển khai. Trao đổi với PV Tiền Phong, Trung tá Nguyễn Thị Ngọc Ánh - Chủ nhiệm Khoa Xét nghiệm sinh học, Viện Pháp y Quân đội (Cục Quân y, Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật, Bộ Quốc phòng), chia sẻ về những công nghệ đang được áp dụng và các hướng tiếp cận mới nhằm nâng cao hiệu quả xác định danh tính liệt sĩ. Theo Trung tá Ánh, mẫu hài cốt liệt sĩ chủ yếu là các mẫu xương, răng đã được chôn cất nhiều chục năm dưới lòng đất, chịu tác động của thời gian, khí hậu, độ ẩm, nhiệt độ và vi sinh vật. Vì vậy, đây là loại mẫu đặc biệt khó đối với công tác xét nghiệm ADN. Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của sinh học phân tử và công nghệ giải trình tự gen, nhiều phương pháp, kỹ thuật xét nghiệm ADN đã được nghiên cứu và ứng dụng trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ và quân nhân mất tích lâu năm. Hiện nay, Viện Pháp y Quân đội đang sử dụng kỹ thuật phân tích ADN ty thể bằng phương pháp Sanger để xét nghiệm ADN từ mẫu hài cốt liệt sĩ. Đây là phương pháp được ứng dụng từ sớm trong xét nghiệm ADN đối với các mẫu hài cốt lâu năm và đã phát huy hiệu quả trong thực tiễn. Giải mã ADN từ hài cốt liệt sĩ lâu năm Trong “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, giám định ADN được xác định là một trong những giải pháp khoa học trọng tâm. Tuy nhiên, phía sau mỗi kết quả xác định danh tính là quá trình giải mã những mẫu ADN đã bị suy thoái sau hàng chục năm dưới lòng đất. ĐẦU THÁNG 7 KHAI QUẬT TÌM KHU MỘ LIỆT SĨ Ở CÔNG VIÊN LÊ THỊ RIÊNG: Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà nghe kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng chia sẻ về quá trình tìm kiếm mộ liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng Kỹ thuật viên Viện Pháp y Quân đội xử lý mẫu hài cốt liệt sĩ ẢNH: PV Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được triển khai từ ngày 15/3/2026 đến 27/7/2027, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ. Theo kế hoạch, các cơ quan chức năng đặt mục tiêu tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ; giám định ADN khoảng 18.000 mẫu hài cốt liệt sĩ; đẩy mạnh thu nhận mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ và xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ xác định danh tính. CHIẾN DỊCH 500 NGÀY ĐÊM XÁC ĐỊNH DANH TÍNH LIỆT SĨ: Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà giao UBND TPHCM khẩn trương chủ trì xây dựng kế hoạch tổng thể, triển khai các bước tiếp theo, tập trung cho việc khai quật và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. “Tinh thần chung là toàn bộ phương án đều phải được xây dựng khẩn trương. Chậm nhất là đầu tháng 7 phải hoàn thiện các công việc để triển khai việc khai quật nhằm lấy tinh thần, khí thế hướng về kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ”, Phó Thủ tướng nhấn mạnh. Mệnh lệnh từ trái tim
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==