51 www.tienphong.vn BƯỚC XUỐNG MỘT CHIẾN TRƯỜNG Từ trên cao nhìn xuống, Cồn Cỏ hôm nay xanh ngắt giữa biển. Màu xanh của rừng phủ lên những triền đất từng hứng chịu bom đạn. Những con đường nhỏ len giữa cây rừng, gió biển thổi ràn rạt qua những tán cây. Khó hình dung rằng, hơn nửa thế kỷ trước, hòn đảo nhỏ này từng là một chiến trường khốc liệt. Nhưng chỉ cần rời con đường hiện tại, bước xuống một đoạn giao thông hào cũ, chiến tranh dường như hiện ra gần hơn. Lòng hào đã phủ rêu, có đoạn đất đá sạt xuống theo thời gian, cây rừng chen lối, nhưng hình hài của tuyến hào trên hòn đảo tiền tiêu này vẫn còn kết nối. Từ đỉnh Thái Văn A, những đường hào ấy chạy xuống dưới tán rừng. Đi vài chục bước là khu vực Sở Chỉ huy. Xa hơn có trạm cứu thương, các trận địa và những bến thuyền từng đón các chuyến tiếp tế từ đất liền. Những địa điểm nằm gần nhau đến mức nếu chỉ nhìn từng công trình riêng lẻ, người ta khó cảm nhận hết giá trị của chúng. Chỉ khi đi dọc theo những con hào, nối từ vị trí này sang vị trí khác, một “pháo đài”giữa biển mới dần hiện ra. Ở đó có sở chỉ huy, có trận địa chiến đấu, có nơi cứu chữa thương binh, có những con đường chìm trong lòng đất để bộ đội cơ động giữa bom đạn. Và ở mép biển là những bến đón người, vũ khí, lương thực từ đất liền. Tất cả từng vận hành như những bộ phận của một cơ thể. Hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng Di tích quốc gia đối với Cồn Cỏ cũng không lựa chọn riêng một công trình nào làm đại diện. “Những địa điểm lưu niệm đảo Cồn Cỏ anh hùng”được xác định là một quần thể gồm Sở Chỉ huy, trận địa pháo Hà Đông, đồi Thái Văn A, hệ thống giao thông hào, trạm cứu thương, Bến Nghè và Bến Tù Vạc. Chúng nằm ở những vị trí khác nhau nhưng liên kết với nhau trong một thế trận từng được hình thành để bảo vệ đảo. Bà Lê Thị Hoài Hương, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Quảng Trị cho rằng, chính sự nguyên vẹn của không gian lịch sử đã tạo nên khác biệt của Cồn Cỏ so với nhiều di tích chiến tranh khác. Theo bà Hương, nếu chỉ giữ lại từng hầm chỉ huy hay một đoạn giao thông hào thì mới dừng ở bảo tồn hiện vật. Điều quý giá tại Cồn Cỏ là các địa điểm vẫn tồn tại trong mối liên hệ ban đầu. Nhờ vậy, người nghiên cứu cũng như du khách có thể hình dung cách cả hệ thống phòng thủ từng vận hành. 12 KM HÀO DƯỚI MÀU XANH CÂY RỪNG Có lẽ dấu tích thể hiện rõ nhất quy mô của“pháo đài”Cồn Cỏ chính là những đường giao thông hào. Khoảng 12 km giao thông hào từng được đào trên một hòn đảo giữa biển. Những con hào gần như kết nối toàn bộ khu vực chiến đấu, chỉ huy và hậu cần. Trong chiến tranh, đó là những “con đường” đặc biệt để con người tồn tại, cơ động và chiến đấu giữa mưa bom bão đạn. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, cây đã mọc lên, rêu phủ trên đất đá, những triền đất từng bị bom đạn cày xới giờ chìm trong màu xanh, nhưng đường hào ở Cồn Cỏ vẫn ở đó. Bước xuống lòng một đoạn hào, hai bên là vách đất, phía trên là những vòm cây khép lại, cảm giác về khoảng cách giữa hiện tại với chiến tranh bỗng ngắn đi, con đường dưới chân đã là hiện vật mà lịch sử để lại cho Cồn Cỏ. Chiến tranh ở nhiều nơi sau khi kết thúc thường để lại những công trình đơn lẻ, một lô cốt nằm giữa cỏ cây, một căn hầm bị sập, một khẩu pháo trở thành hiện vật trưng bày… Còn ở Cồn Cỏ, người ta vẫn có thể đi từ nơi chỉ huy đến trận địa, từ trận địa xuống trạm cứu thương, rồi lần theo những con hào hướng ra các bến tiếp tế. Nói cách khác, lịch sử ở đây không chỉ có thể nhìn thấy, mà nó có thể đi xuyên qua bằng chính những bước chân. ĐỂ MỖI BƯỚC CHÂN CHẠM VÀO LỊCH SỬ Ông Trần Xuân Anh, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND Đặc khu Cồn Cỏ nhìn nhận bảo tồn di tích cũng chính là gìn giữ một phần bản sắc của hòn đảo. Bởi Cồn Cỏ không chỉ Cồn Cỏ hôm nay xanh ngắt giữa biển ẢNH: HOÀNG NAM MÀU XANH có cảnh quan biển đảo. Điều làm nên sự khác biệt còn là một không gian lịch sử hiếm có, nơi người đến sau vẫn có thể hình dung được “pháo đài”giữa Biển Đông trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt. Một chuyến đi Cồn Cỏ vì thế có thể bắt đầu bằng biển xanh và sau đó du khách có thể bước vào lòng giao thông hào, đứng tại Sở Chỉ huy, tới trận địa pháo, nhìn ra những bến thuyền từng đón các chuyến tiếp tế từ đất liền. Khi ấy, những địa danh, sự kiện vốn chỉ xuất hiện trong sách sử bỗng gần gũi, chỉ vài chục bước chân. Nhưng hơn nửa thế kỷ trước, những bước chân ấy từng đi dưới bom đạn. Có lẽ đó chính là cách Cồn Cỏ kể chuyện chiến tranh khác với nhiều nơi: Hòn đảo không kể bằng lời, mà kể bằng không gian: Những đường hào phủ rêu; một lô cốt còn đứng bên mép sóng; Sở Chỉ huy khuất lấp giữa cây rừng; những bến thuyền nhìn về đất liền… Và tất cả ghép lại thành ký ức về một hòn đảo nhỏ từng trở thành pháo đài bảo vệ chủ quyền giữa biển. Chiến tranh đã lùi xa, cây rừng đã mọc lại, Cồn Cỏ hôm nay bình yên giữa biển xanh. Chừng nào du khách đến đảo vẫn có thể bước qua chính không gian mà những người lính năm xưa từng sống và chiến đấu, thì lịch sử Cồn Cỏ vẫn chưa trở thành câu chuyện nằm yên trong quá khứ, nó vẫn đang được kể bằng cả một hòn đảo. n “Theo tôi, khi xây dựng hồ sơ đề nghị xếp hạng Cồn Cỏ là di tích quốc gia đặc biệt, cần nhìn hòn đảo như một quần thể di tích thống nhất, bởi mỗi trận địa, giao thông hào, hầm hào, công sự đều gắn với cuộc chiến đấu giữ đảo. Tuy nhiên, trong quần thể ấy cần xác định những công trình tiêu biểu để bảo tồn nguyên trạng. Với tôi, các trận địa pháo là trái tim của di tích, nơi trực tiếp ghi dấu những năm tháng quân và dân Cồn Cỏ chiến đấu giữa mưa bom bão đạn, giữ vững đảo tiền tiêu. Giữ được những dấu tích ấy là giữ lại chứng tích sống cho các thế hệ mai sau”. Anh hùng LLVTND LÊ HỮU TRẠC, người gắn bó với Cồn Cỏ trong những năm tháng ác liệt nhất HƠN NỬA THẾ KỶ SAU CHIẾN TRANH, GIỮA MÀU XANH CÂY RỪNG CỒN CỎ VẪN CÒN NHỮNG ĐƯỜNG GIAO THÔNG HÀO MEN THEO TRIỀN DỐC, SỞ CHỈ HUY, TRẬN ĐỊA PHÁO, TRẠM CỨU THƯƠNG, BẾN TIẾP TẾ… Ở HÒN ĐẢO TIỀN TIÊU NÀY, LỊCH SỬ KHÔNG NẰM YÊN SAU LỚP KÍNH BẢO TÀNG MÀ HIỆN DIỆN DƯỚI MỖI BƯỚC CHÂN. “Đối với Cồn Cỏ, điều quan trọng nhất là giữ được tính toàn vẹn của không gian lịch sử. Nếu chỉ bảo vệ từng điểm di tích nhưng để mất sự liên kết giữa chúng, giá trị của cả quần thể sẽ giảm đi rất nhiều. Việc xác định phạm vi, ranh giới bảo vệ vì thế vừa đáp ứng yêu cầu của Luật Di sản văn hóa, vừa tạo nền tảng để giữ cấu trúc chiến trường, phục vụ giáo dục truyền thống và phát triển du lịch văn hóa”. Ông MAI XUÂN THÀNH, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Trị CỒN CỎ HOÀNG NAM VĂN HÓA DOANH NHÂN
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==