Báo Tiền Phong số 320

8 n Thứ Hai n Ngày 16/11/2026 VĂN HÓA - GIẢI TRÍ Trong bối cảnh nhiều làng nghề truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một, câu chuyện về sự hồi sinh của nghệ thuật Pháp lam - kỹ nghệ tráng men trên cốt đồng từng đạt đến đỉnh cao dưới triều Nguyễn - đang mở ra một hướng đi mới đầy triển vọng. Không chỉ dừng lại ở việc phục dựng kỹ thuật trong các xưởng nghiên cứu, Pháp lam đang từng bước bước ra thị trường, trở thành một sản phẩm văn hóa có tính thương mại, qua đó tạo sinh kế bền vững cho người làm nghề. TỪ “TƯ LIỆU KHÔ KHAN” ĐẾN HƠI THỞ THỜI ĐẠI Lịch sử ghi nhận, mùa đông năm Đinh Hợi (1827), vua Minh Mạng cho lập Pháp lam tượng cục tại kinh đô Huế. Trải qua các triều đại, Pháp lam hiện diện trên kiến trúc cung đình, đồ tế tự và vật dụng quý. Tuy nhiên, trước những biến động của thời cuộc, phần lớn bí quyết pha men và nung đốt đã bị thất truyền. Di sản này đứng trước nguy cơ chỉ còn là những hiện vật im lìm trong bảo tàng. Việc phục dựng thành công ba kỹ thuật nền tảng (Họa Pháp lam, Kháp ti Pháp lam, Tạm thai Pháp lam) của nghệ nhân Trương Thanh Tùng là một nỗ lực đáng ghi nhận, nhưng nếu chỉ dừng ở đó, di sản vẫn khó thoát khỏi số phận “đóng băng”. Nghệ nhân Trương Thanh Tùng - người đã dành hơn 6 năm tự nghiên cứu và phát triển kỹ thuật “men mài” độc bản đã có cuộc chia sẻ xung quanh việc làm thế nào để di sản này không còn là những dòng tư liệu khô khan trong sách? Khi nghệ thuật Pháp lam được tiếp cận bằng sự tử tế và lòng kiên trì, nó sẽ không mất đi tính nguyên bản, mà ngược lại, sẽ có thêm hơi thở của thời đại, sẵn sàng để lan tỏa không chỉ trong nước mà còn vươn ra thế giới”. Câu hỏi của nghệ nhân cũng chính là bài toán đang tìm lời giải: Làm sao để di sản tự nuôi sống mình? “PHAO CỨU SINH” CHO NGHỀ TRUYỀN THỐNG Chìa khóa nằm ở việc chuyển hóa giá trị văn hóa thành giá trị kinh tế. Tại sự kiện lần này, không gian trưng bày vào tháng 11/2026 tại sảnh trước nhà hàng Saigon Café không chỉ giới thiệu các tác phẩm Pháp lam đương đại mà còn trưng bày những tặng phẩm thủ công tinh tuyển do Bách Tác Space và Lam Sắc tuyển chọn. Những chiếc đèn, đồ lưu niệm mang họa tiết Pháp lam đã cho thấy sự thích ứng linh hoạt của di sản trong đời sống hiện đại. Người sáng lập Bách Tác Space - tổ hợp không gian thủ công kết nối các nghệ nhân trên khắp cả nước, Ông Anh Du nhấn mạnh: “Bảo tồn không thể chỉ là câu chuyện của lòng đam mê. Chúng tôi đóng vai trò cầu nối, giúp các tác phẩm Pháp lam tiếp cận khách hàng thông qua các kênh phân phối hiện đại. Chỉ khi sản phẩm bán được, người nghệ nhân mới có thu nhập để tái đầu tư vào nghiên cứu và sáng tạo. Đây là con đường bền vững nhất để chống lại sự mai một”. Sự tham gia của một thương hiệu khách sạn quốc tế như Sheraton Saigon Grand Opera Hotel càng khẳng định xu hướng tất yếu: Di sản cần bước ra khỏi không gian bảo tàng để gặp gỡ công chúng, đặc biệt là du khách quốc tế và giới trẻ. Ông Julian Wong, Tổng Giám đốc Sheraton Saigon Grand Opera Hotel, chia sẻ: “Sảnh khách sạn từ lâu đã là nơi thành phố gặp gỡ thế giới. Chúng tôi tin rằng di sản sẽ tiếp tục sống khi được chạm vào, được trải nghiệm và được kể lại. Việc kết hợp trưng bày và thực hành không chỉ quảng bá văn hóa mà còn tạo ra một không gian tiêu dùng văn hóa, nơi khách hàng sẵn sàng chi trả cho những giá trị tinh thần”. Trong bối cảnh nhiều làng nghề truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một, câu chuyện về sự hồi sinh của nghệ thuật Pháp lam - kỹ nghệ tráng men trên cốt đồng mở ra một hướng đi mới đầy triển vọng. Sự kiện diễn ra từ ngày 13 - 16/11 năm 2026 tại Sheraton Saigon Grand Opera Hotel, phối hợp cùng Bách Tác Space và nghệ nhân Trương Thanh Tùng, là minh chứng sinh động cho mối quan hệ cộng sinh giữa chính sách bảo tồn, nỗ lực cá nhân và sức mạnh của thị trường. “CÔ NÀNG TIÊM FILLER Ở MÔI HƠI ĐẦY QUÁ” Cả thế giới, cả Việt Nam, hiện tại chỉ duy nhất mấy dãy núi đá của tỉnh Tuyên Quang là còn quan sát được loài Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus, loài đặc hữu Việt Nam) trong hoang dã. Cả kho “bảo vật thiên nhiên” này, giờ chỉ có thể quan sát được ở khu vực núi Khau Ca mà chúng tôi đang vắt cạn mồ hôi đi khám phá. Chứ vài nơi khác (cũng chỉ ở tỉnh Tuyên Quang với sinh cảnh tương tự) từng được ghi nhận tồn tại loài này, thì đến nay, chỉ các nhà khoa học mới phỏng đoán là chúng vẫn… tồn tại lẩn lút đâu đó giữa rừng già hoang rậm thôi. Môi dày, gợi cảm như cô nàng tiêm filler (chất làm đầy) “cải tạo nhan sắc” (ở cặp môi) hơi quá tay! Mắt thơ ngây, đuôi dài thượt, cái mũi hếch “tức cười” thơ ngộ. Chắc chắn bất cứ ai ngắm voọc mũi hếch cũng phải tủm tỉm cười. Vừa qua, có chuyến leo núi đá tai mèo với tôi ở tỉnh Tuyên Quang, Chu Xuân Cảnh gặp cùng lúc 95 cá thể voọc mũi hếch. Tôi đặc biệt thích cái tính sạch sẽ thơ mộng của các “chàng nàng mũi hếch”: “họ” chỉ tình tứ ở đỉnh trời gồm các ngọn cây gỗ nghiến lớn “sợ gì gió sợ gì mưa”. Nghiến gặn chắt từng giọt sương, từng mủn đất giữa đỉnh đá tai mèo chênh vênh cao vòi. Hoa nghiến thơm tinh khiết giữa mây mù và mùa tới, voọc mũi hếch chỉ ăn hoa nghiến trắng, cơ thể chúng ngào ngạt thơm và có khi cả năm mới hạ cố mon men xuống mặt đất một lần. Đến lượng nước ní nót cần tí tẹo cho cơ thể mỗi ngày, voọc mũi hếch cũng tự “chiết xuất” từ hoa lá (và có thể cả mây núi kiểu hoá mù ra mưa của đỉnh trời ấy nữa chăng). Tiện quá, khỏi cần tìm nước ở sông suối hay mạch nguồn nào đó, để rồi dọ dõm xuống và… dính bẫy, dính đạn (như nhiều loài khác). Trước khi tôi lên đường, Chi Cục trưởng Kiểm lâm tỉnh, ông Đào Duy Tuấn đã “có lời” tận tình, để rồi một tổ nhóm bảo vệ rừng và dân thôn hỗ trợ khiêng lều bạt, thực phẩm và các cỗ máy ảnh siêu nặng đi “ăn rừng ngủ thác” với đoàn chúng tôi. Hôm ấy, các chuyên gia bảo vệ rừng đi tuần tiễu thám thính trước, phát hiện đàn voọc mũi hếch gần 50 cá thể đủ đực cái, bố mẹ và con non, họ đã dùng bộ đàm chia nhau ra làm 3 mũi. Rồi cấp tốc về báo tin cho chúng tôi đi thăm ngắm, chụp ảnh. Ở đây không có sóng điện thoại, phải dùng bộ đàm. Một phụ nữ trong đội bảo vệ voọc mũi hếch khuân vác đồ giúp chúng tôi kể: “Đi bộ 1 ngày với nhà báo thế này, với em, thì cũng như đi như xuống chợ phiên, như tìm con dê, con bò trên lán nương thôi mà”, cô gái gùi lúc lỉu thiết bị cho chúng tôi vừa nói vừa sờ tay dọc triền hoa tím lưng núi Khau Ca, “bố chồng em còn bảo vệ bọn mũi hếch trước cả anh Khoan, KHI “SỨ GIẢ HOANG DÔ TRỞ VỀ Lực lượng bảo vệ rừng là nòng cốt trong giữ gìn sinh cảnh, giúp bảo tồn loài voọc mũi hếch quý hiếm Một ngày đẹp trời, nhà bảo tồn Chu Xuân Cảnh (quản lý dự án bảo tồn voọc mũi hếch, thuộc Tổ chức Bảo tồn Động thực vật Quốc tế - FFI) rủ đi chụp ảnh “những cô nàng ăn hoa nghiến thơm” trên đỉnh núi Khau Ca, thuộc VQG Du Già - Cao nguyên đá Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang. Lái xe gần chục tiếng đồng hồ từ Hà Nội, đi bộ thêm 4 tiếng vượt rừng, núi đá, lội qua nhiều con suối nước lạnh nữa mới tới được khu nhà sàn nhỏ của đội bảo vệ voọc mũi hếch thuộc xã Tùng Bá. Lối mở nào cho nghề Pháp lam trước nguy nNGỌC NAM - DOÃN HOÀNG PHÓNG SỰ Bài 5: “Bảo vật mũi hếch” - chỉ Việt Nam Tác phẩm Pháp lam tinh tuyển với đường nét và màu sắc tinh xảo, gây ấn tượng đặc biệt tại không gian trưng bày ẢNH: PV Không gian trưng bày các tác phẩm Pháp lam đương đại và những tặng phẩm thủ công tinh tuyển do Bách Tác Space và Lam Sắc tuyển chọn ẢNH: PV/VIETNAM+

RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==