CUỘC PHIÊU LƯU CỦA BÀN TAY Ngay từ phân cảnh đầu tiên trong Pickpocket (Kẻ móc túi, sản xuất năm 1959 của nhà làm phim huyền thoại người Pháp Robert Bresson), chàng trai trẻ Michel thò tay vào túi xách của người phụ nữ xa lạ tại trường đua ngựa. Giữa chốn đông người, Michel đã đưa bàn tay mình vào một cuộc đấu kín đáo, nơi chiến thắng phụ thuộc vào khả năng xâm nhập vùng an toàn của một người khác mà không bị phát hiện. Khi bàn tay Michel vượt qua ranh giới vô hình ấy, chúng ta bắt đầu cảm thấy tiền bạc với anh không phải điều quan trọng nhất. Mà là cảm giác phấn khích kỳ lạ khi lén bước vào thế giới riêng tư của người khác, rồi nhanh chóng rút lui trước khi bị phát hiện. Xuyên suốt bộ phim, Michel dần trở nên thành thạo đến kinh ngạc trong những lần tiếp xúc lén lút ấy. Anh có thể tháo đồng hồ khỏi cổ tay người khác, móc ví rồi chuyền cho đồng bọn bằng những động tác chính xác đến mức dần mang vẻ thanh thoát của một nghệ thuật đầy khổ luyện. Thế nhưng, sự tự tin mà Michel thể hiện khi trộm cắp lại đối lập với thái độ bất lực của anh trước những biểu hiện giản dị nhất của tình yêu thương. Anh không đến thăm người mẹ đang hấp hối, dù luôn khẳng định rằng anh yêu bà, thậm chí còn hơn yêu chính bản thân mình. Anh cũng gần như không biết phải đáp lại Jeanne như thế nào - cô gái hàng xóm đang chăm sóc mẹ anh và nhiều lần cố gắng đến gần anh. Trong thế giới của Michel, sự gần gũi về thể xác không mang lại cảm giác ấm áp hay thân mật một cách thông thường. Ngay từ đầu, Bresson đã cho thấy ông không mấy quan tâm đến việc xây dựng một bộ phim hình sự giật gân theo lối thông thường, dù câu chuyện vẫn có đầy đủ những yếu tố quen thuộc như trộm cắp, truy đuổi, nghi ngờ và cuối cùng là cảnh tù tội. Khán giả biết rõ kẻ trộm là ai ngay từ những phút đầu tiên. Bí ẩn thực sự của bộ phim nằm ở những thôi thúc khiến Michel không ngừng trộm cắp, bất chấp phần thưởng thu được chẳng đáng là bao. Anh sống trong một căn gác mái tồi tàn dưới những mái nhà Paris, giữa vài cuốn sách và một ít đồ đạc chẳng cho thấy anh có tham vọng vật chất hay đặc biệt quan tâm đến tiện nghi sinh hoạt. Số tiền đánh cắp được không đem lại bất kỳ sự cải thiện đáng kể nào cho cuộc sống. Nhìn anh hết lần này đến lần khác quay trở lại với công việc đầy nguy hiểm ấy, chúng ta bắt đầu ngờ rằng cảm giác phấn khích khi trộm cắp đã trở thành thứ thay thế cho một điều gì đó mà chính anh cũng không thể gọi tên. Dường như nó đem đến cho Michel sự giải thoát tạm thời khỏi cuộc sống này. Michel (do Martin LaSalle thủ vai) là một nhân vật đặc biệt khó thấu hiểu, phần nào bởi vẻ kiêu ngạo về trí tuệ. Khi trò chuyện với Jacques và một viên thanh tra cảnh sát, anh cho rằng những cá nhân xuất chúng có thể được quyền vượt qua các quy tắc pháp luật vốn chỉ dành cho người bình thường. Lập luận này gợi nhớ đến cách chàng sinh viên Raskolnikov biện giải về đạo đức trong tiểu thuyết Tội ác và hình phạt của Dostoevsky. Tuy nhiên, Bresson đã lặng lẽ phơi bày sự lố bịch trong cách Michel nhìn nhận bản thân, khi cái gọi là cuộc “nổi loạn chống lại xã hội” của anh rốt cuộc chỉ là một chuỗi vụ trộm vặt, chứ không phải lòng can đảm hay người hùng. NIỀM HY VỌNG Sự tương phản giữa tham vọng triết học lớn lao và những hành vi phạm pháp nhỏ nhặt khiến Michel trở nên có phần nực cười. Nhưng ẩn sau vẻ nực cười ấy là một nỗ lực đáng thương trong việc tìm kiếm ý nghĩa cuộc đời mình. Cho thấy một nghịch lý: càng tiến gần đến người khác về mặt thể xác, anh càng tự đẩy mình ra xa khả năng thiết lập một mối gắn kết chân thành với con người. Sự xa cách về mặt tình cảm của Michel hiện lên rõ nhất qua mối quan hệ giữa anh và mẹ. Căn bệnh của bà đem đến cho anh cơ hội bày tỏ tình yêu thương, nhưng anh liên tục né tránh. Thay vì đến thăm, anh đưa tiền cho Jeanne và nhờ cô chuyển giúp. Anh khẳng định mình yêu mẹ, nhưng lại không có những cử chỉ đời thường để tình yêu ấy trở nên có ý nghĩa. Nhìn Michel lang thang vô định khắp Paris, không khỏi liên tưởng tới chàng sinh viên vô danh trong The Man Who Sleeps của Bernard Queysanne. Paris vẫn tiếp tục vận hành xung quanh họ, và thứ tự do mà họ tưởng mình đã giành được lại dần mang dáng dấp của một hình thức giam cầm khác. Ở cả hai bộ phim, đô thị đông đúc trở thành nơi con người cảm nhận nỗi cô đơn một cách sâu sắc nhất, và nỗ lực trốn chạy khỏi xã hội rốt cuộc lại biến thành sự bất lực trong việc trốn thoát khỏi chính mình. Điều khiến Pickpocket trở nên đặc biệt chính là Bresson khiến chúng ta bị cuốn vào những hành vi phạm tội của Michel, nhưng không đòi hỏi chúng ta phải đồng tình với quan niệm đạo đức của anh. Máy quay của ông quan sát những vụ trộm bằng sự chăm chú thường chỉ dành cho những loại hình nghệ thuật thủ công tinh xảo nhất, nán lại trên từng chuyển động chính xác của những ngón tay khi chúng luồn dưới áo khoác, tháo đồng hồ khỏi cổ tay hay giấu chiếc ví vào những nếp gấp của tờ báo. Bresson dường như bị mê hoặc bởi trí thông minh và tính kỷ luật để hoàn thiện những kỹ thuật này. Niềm say mê của ông dần trở thành niềm say mê của khán giả, khi những chuyển động ấy mang một vẻ đẹp gần như thôi miên. Trong vài khoảnh khắc ngắn ngủi, khán giả thậm chí nhận ra mình đang cầu mong Michel thành công, để rồi sau đó phải giật mình. Phần lớn sức lay động khác thường của bộ phim đến từ việc đạo diễn Bresson chỉ ưa làm việc với những người biểu diễn không chuyên. Martin LaSalle (thủ vai Michel) thời điểm đó là một diễn viên không chuyên - hiếm khi thể hiện những dấu hiệu dễ nhận biết của nỗi sợ hãi, sự phấn khích hay cảm giác hối hận đã quen thuộc trong phim ảnh. Gương mặt gần như bất động của anh thường khó cảm nhận. Một thoáng do dự trước khi bước vào phòng, một ánh nhìn hướng về người khác hay một bàn tay khẽ tựa lên tường cũng có thể gợi ra cả một cuộc giằng co nội tâm mà không cần bộc lộ chính xác bản chất của nó. Bresson còn mở rộng sự chú ý ấy sang kiến trúc và không gian sống của Michel. Căn gác mái với chiếc giường chật hẹp và những bức tường cũ kỹ đã mang dáng dấp của một chế độ sinh hoạt tù ngục, với những vòng lặp đều đặn. Bên dưới vẻ tự tin về trí tuệ, chúng ta dần nhận ra một chàng trai cô độc, khao khát cuộc nổi loạn của mình được người khác chú ý, ngay cả khi sự công nhận ấy có nguy cơ phá hủy thứ tự do mà anh tin rằng nó đã mang lại. Vì thế, sự trống rỗng mà Michel trải nghiệm không chỉ thuộc về tâm lý cá nhân, mà còn là một phần của chính thế giới anh đang sống. Dẫu vậy, cách anh phản ứng với sự trống rỗng ấy lại ngày càng khiến anh không thể hình dung ra một lối sống nào khác ngoài cuộc đời của kẻ móc túi. Điều đọng lại sau Pickpocket là một nhận thức đáng đau buồn về việc con người có thể dễ dàng nhầm lẫn sự cô lập với tính độc lập, để rồi dựng lên những cơ chế phòng vệ phức tạp nhằm chống lại chính những mối quan hệ có khả năng đem đến ý nghĩa cho cuộc sống của mình. Bresson hiểu rằng nỗi cô đơn không nhất thiết bắt nguồn từ một nơi hoang vắng. Michel dành phần lớn thời gian xâm nhập vào những đám đông, nhưng sự gần gũi về thể xác với họ chỉ càng làm nổi bật tình trạng bất lực của anh trong việc thiết lập những gắn bó tình cảm bền vững. Bi kịch của Michel, đó là dù đã rèn luyện được một kỹ năng phi thường trong việc tiếp cận cơ thể người khác, nhưng lại gần như không biết cách đến gần cuộc đời của một con người. n Phim mở đầu với phân cảnh Michel móc túi người phụ nữ tại trận đua ngựa NGUỒN: CRITERION COLLECTION 14-15/11/2026 www.tienphong.vn VĂN HÓA 16 BI KỊCH CỦA MICHEL Ở CHỖ ANH CÓ MỘT KỸ NĂNG PHI THƯỜNG TRONG VIỆC TIẾP CẬN CƠ THỂ NGƯỜI KHÁC ĐỂ MÓC TÚI, NHƯNG LẠI GẦN NHƯ KHÔNG BIẾT CÁCH GẦN GŨI MỘT CON NGƯỜI. PICKPOCKET SẼ ĐƯỢC TRÌNH CHIẾU RỘNG RÃI LẦN ĐẦU TIÊN TẠI RẠP VIỆT NAM TRONG KHUÔN KHỔ LIÊN HOAN PHIM CHÂU ÂU - VIỆT NAM 2026 VÀO THÁNG 11 NÀY, THUỘC CHÙM PHIM KINH ĐIỂN DO ĐẠO DIỄN TRẦN ANH HÙNG GIÁM TUYỂN. PICKPOCKET, KẺ MÓC TÚI CÔ ĐƠN KINH QUỐC Dẫu vậy, luôn có tia hy vọng cho những kẻ lầm đường lạc lối. Bộ phim kết lại với cảnh Michel ngồi sau song sắt lần đầu cố gắng gần gũi một người khác mà không phải với mục đích trộm cắp. Bresson để gửi đến cho chúng ta một hình ảnh mong manh về sự gắn kết giữa con người ở trạng thái lưng chừng, chưa thực sự đạt được nhưng cũng không hoàn toàn bị khước từ. Để có thể hình dung rằng đâu đó, bên ngoài những thói quen sinh ra từ sợ hãi và lẩn tránh, con người vẫn có thể tìm thấy bàn tay và bờ vai tin cậy để dựa vào… Khi Michel bị bắt giam cũng là lúc anh bày tỏ cảm xúc mãnh liệt nhất với Jeanne NGUỒN: CRITERION COLLECTION PHIM TẠI LHP CHÂU ÂU - VIỆT NAM (EUFF 2026):
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==