CÔNG TRÌNH ẤP Ủ 20 NĂM Xuất phát điểm của toàn bộ công trình Bảo tàng Đạo Mẫu là khu vườn vải hơn 50 năm tuổi. Kiến trúc sư Nguyễn Hà cùng cộng sự Phạm Minh Hiếu hoàn toàn bị thu hút bởi vẻ mộc mạc, yên bình của nơi này. Theo quy hoạch, toàn bộ cây hiện có được giữ lại. Đây cũng là xu hướng chung của kiến trúc thế giới. Một gốc cây, một ngọn cỏ, nếu có thể, các kiến trúc sư đều cố gắng giữ lại và điều chỉnh quy hoạch của mình sao cho hài hòa nhất với thiên nhiên. Để tận dụng lợi thế của vườn vải, một bức tường dài được bổ sung dọc rìa phía Bắc khu đất, kết hợp với lối đi để tổ chức hành trình. Ban đầu, NSƯT Xuân Hinh muốn có một đường vào rộng rãi, đi thẳng tới nhà gỗ, nơi lưu giữ hình ảnh, tư liệu về đạo Mẫu để tiện đón khách. Nguyễn Hà lại đề xuất một hành trình gần như khác biệt, qua lối nhỏ, những bức tường và các khối tháp xếp bằng ngói cũ. Kiến trúc sư giải thích chị muốn tạo ra sự chuyển tiếp từ đời sống bên ngoài vào không gian tâm linh, để con đường trở thành một phần của trải nghiệm. Người đi phải men theo tường, qua những đoạn giới hạn tầm nhìn, rồi mới tiếp cận khoảng mở. Qua khe hẹp của khối tháp, những tán vải lâu năm chỉ hiện ra từng phần. Đến cuối đường, tầm nhìn mới mở rộng về phía vườn cây. Cùng một khuôn viên, nhưng cảnh quan không được phô bày ngay lập tức; những bức tường tạo nên các lớp gần, xa, kín, mở nối tiếp nhau. Nguyễn Hà gọi đó là “kiến trúc của sự cô độc”, gắn với mong muốn giúp con người tìm lại trạng thái thanh thản giữa những bận rộn thường ngày. Nghệ sĩ Xuân Hinh cho biết ông đã dành khoảng 20 năm để chuẩn bị cho công trình “giấc mơ cả đời” này. “Tôi làm bằng cả cái tâm, mang hết của nả trong nhà đi làm. Tôi lưu lại ở bảo tàng một số vai diễn của mình như Cu sứt, Người ngựa ngựa người... Để ở một góc nhỏ thôi, lưu giữ lại chút dấu ấn bản thân. Bởi từ những vai diễn ấy, tôi mới gom góp, xây được bảo tàng ngày hôm nay. Ngoài ra, tôi cũng muốn tri ân khán giả, có những người gom góp từ 50.000 - 100.000 đồng, lặn lội đường xa đi xem, quý lắm!”, Xuân Hinh chia sẻ. Theo lý giải của “vua hài”, Đạo Mẫu là tín ngưỡng, văn hóa tâm linh đã ăn sâu vào tiềm thức người Việt Nam, được gìn giữ và phát triển từ bao đời. Bảo tàng nằm ở Hiền Ninh, Sóc Sơn, ngoại thành Hà Nội, hiện chưa mở cửa chính thức, chỉ đón tiếp bạn bè, đồng nghiệp thân thiết. Xuân Hinh cho biết, nhiều đoàn khách trong nước, quốc tế muốn ghé thăm nhưng khâu đón tiếp chưa thực sự chu toàn. Ông muốn phát triển nơi này theo hướng đương đại, kết hợp văn hóa truyền thống với trải nghiệm, công nghệ và sản phẩm sáng tạo. Việc tìm cộng sự, nghiên cứu, sáng tạo và sản xuất cần thêm thời gian. “Vườn cây của tôi rất đẹp, rất Việt Nam, có sẵn cả chỗ ngồi thoải mái, gạch lát chỉn chu. Nói chung chụp ảnh lên không thấy hết được vẻ đẹp đâu. Trong ao, tôi dự định đóng một con thuyền truyền thống. Nếu có thể sẽ mời các nghệ sĩ đến đây và tổ chức biểu diễn trên thuyền, hát quan họ, hát chèo”, ông nói. 5 TRIỆU VIÊN NGÓI CỔ Theo NSƯT Xuân Hinh, để thu thập 5 triệu viên ngói cổ và một triệu viên gạch thất từ nhiều hộ dân trên khắp cả nước ông đã mất nguyên 8 năm. Nghệ sĩ cho biết, nhiều khi sáng đi diễn, đêm có người gọi là ông lại lên đường đi tìm mua. Vào tay KTS Nguyễn Hà, số ngói ấy được xếp thành những bức tường và khối tháp có hình thức đương đại, khiến những vật liệu cũ mang theo dấu vết sử dụng có một đời sống kiến trúc mới. “Ý tưởng sử dụng ngói cũ xuất phát từ ký ức của tôi mỗi lần xem lễ cúng vàng mã. Tôi nhớ đến cảm giác thiêng liêng qua làn khói nhang, qua ánh nắng chiều thấm sâu vào bên trong những mái ngói của các ngôi chùa. Từ xa, tôi có thể chiêm ngưỡng trọn vẹn những đường nét kiến trúc tạo nên bởi những mái nhà thấp, tựa như một tấm rèm treo duyên dáng mà phía sau đó âm thanh của nhạc cụ, động tác múa, trang phục của đồng cốt và cử chỉ cúng dường hội tụ hài hòa trong một khung hình”, kiến trúc sư Nguyễn Hà nói. Nữ kiến trúc sư còn liên hệ những bức tường này với mái dốc của chùa miền Bắc. Các mái ngói lớn buông xuống thấp, nhìn từ xa có lúc tạo cảm giác như một bức tường sát đất. Việc xếp ngói thủ công đòi hỏi nhiều hơn sự kiên nhẫn. Không thể kể hết sự khó khăn khi thi công các tháp, đặc biệt ở khâu tính toán để những viên ngói ăn khớp, tạo thành khối vững chãi. Đội thợ chủ yếu đến từ địa phương phải dựa vào tay nghề và kinh nghiệm lâu năm để hiện thực hóa những ý tưởng “chưa từng thấy” của đội ngũ thiết kế. Điều này cũng không có gì lạ. Vốn đam mê theo đuổi gu thiết kế khác biệt, kiến trúc sư Nguyễn Hà từng bị từ chối nhiều đến mức đủ để mở một triển lãm chỉ chuyên trưng bày các dự án bị từ chối trong gần 20 năm thực hành kiến trúc. Ở Manzi năm 2022, trong trưng bày có tên Kẻ lữ hành kỳ dị, những tác phẩm “thất bại” của Nguyễn Hà từng là tâm điểm chú ý bởi sự độc đáo và tạo hình khác lạ, gần như rất ít thấy ở Việt Nam. Trở lại với không gian bảo tàng, sau hành trình qua những khối ngói, khu nhà chính đưa câu chuyện trở lại với trưng bày và thờ tự. Khoảng sân có cây đóng vai trò che chắn trước nhà. Tường ngoài mang màu cam gỉ. Ánh sáng được lọc qua tán lá rồi đi ngang vào không gian bên trong, làm ánh lên những lấp lánh của những bức tượng thếp vàng và chi tiết khảm xà cừ. Bảo tàng còn có thư viện lưu giữ sách về hát văn, hầu đồng, quan họ cùng tranh cổ và tư liệu nghệ thuật dân gian. Đặc biệt, không gian ở nhà chính được tính toán kỹ lưỡng cho những dịp hát chầu văn. Người xem có thể ngồi trong hội trường hoặc theo dõi từ sân, ở một khoảng cách họ thấy thoải mái. Theo kiến trúc sư Nguyễn Hà, người trẻ có thể vừa tò mò về lịch sử quê hương, vừa e ngại trước tín ngưỡng dân gian. Vì thế thiết kế của chị dành chỗ cho những mức độ tham gia khác nhau, để người mới đến có thể quan sát rồi dần tìm hiểu. “Tôi vất vả cả cuộc đời mới xây dựng được công trình này để cảm ơn Mẫu”, NSƯT Xuân Hinh nói. Ông cho rằng mình được “ăn lộc” Mẫu nên muốn dành tâm sức chăm chút bảo tàng. n 31/10-1/11/2026 www.tienphong.vn VĂN HÓA 9 ĐƯỢC DOMUS BÌNH CHỌN VÀO NHÓM CÔNG TRÌNH KIẾN TRÚC NỔI BẬT NĂM 2023, BẢO TÀNG ĐẠO MẪU CỦA DANH HÀI XUÂN HINH GÓP PHẦN ĐƯA KIẾN TRÚC SƯ NGUYỄN HÀ ĐẾN GIẢI MOIRA GEMMILL 2024 VÀ VẪN KHÔNG NGỪNG ĐƯỢC GIỚI KIẾN TRÚC QUỐC TẾ CHÚ Ý. NHỮNG NGƯỜI LÀM DU LỊCH ĐÁNH GIÁ, TRONG TƯƠNG LAI KHÔNG XA, CÔNG TRÌNH NÀY HOÀN TOÀN CÓ THỂ TRỞ THÀNH MỘT ĐỊA ĐIỂM “PHẢI ĐẾN” TRONG HÀNH TRÌNH THAM QUAN HÀ NỘI. 5 TRIỆU VIÊN NGÓI CỔ HẠ ĐAN Khi mới hoàn thiện, Bảo tàng Đạo Mẫu của nghệ sĩ Xuân Hinh lọt vào top những công trình kiến trúc xuất sắc nhất thế giới năm 2023 do tạp chí kiến trúc danh tiếng Domus bình chọn Cuối năm 2023, Bảo tàng Đạo Mẫu được Domus đưa vào danh sách các dự án kiến trúc nổi bật trong năm. Đến năm 2024, công trình giúp Nguyễn Hà giành giải Moira Gemmill dành cho kiến trúc sư triển vọng. Cũng trong năm này, chị đưa câu chuyện thiết kế bảo tàng đến với giới kiến trúc quốc tế tại hội nghị The World Around ở New York. Ngoài ra, công trình này còn đạt một giải thưởng quốc tế lớn khác là Grand Prize (Giải thưởng cao nhất) tại Brick Award 26 (giải thưởng quốc tế vinh danh các công trình kiến trúc bằng gạch/gốm xuất sắc, được công bố vào tháng 6/2026 tại Vienna, Áo). Nghệ sĩ Xuân Hinh và kiến trúc sư Nguyễn Hà Một gian trưng bày trong bảo tàng DỰNG BẢO TÀNG ĐẠO MẪU
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==