Chiều xuống trên con đê ven sông. Bầu trời xám xịt, những đám mây cuồn cuộn như các vệt mực loang trên trang giấy cũ. Mặt sông đục màu phù sa, lăn tăn những gợn sóng nhỏ. Phía bên kia, dải đất bãi mờ xa, vài cây gạo trơ cành đứng lặng trong gió. Hai cha con đạp xe dọc bờ đê. Người cha đi trước đã ngoài năm mươi, mái tóc điểm bạc, dáng cao gầy. Đến khúc cua có cây đa già, ông bỗng chậm lại, mắt dõi theo một chiếc thuyền nhỏ đang trôi giữa dòng. Người ngồi trên thuyền khua mái chèo đều đặn, tiếng nước vỗ mạn thuyền nghe xa xăm. Một cơn gió thổi qua, mang theo mùi bùn non và cỏ dại. Người đàn ông khẽ chạm tay lên khóe môi, nơi đã từ lâu chẳng còn dấu của vết thương năm nào. Ký ức chợt trở về. Ngày ấy, ông mới mười sáu tuổi. Ở trường phổ thông cấp 3 của huyện, Quân nổi tiếng là học sinh ngỗ nghịch. Cậu thông minh, học nhanh, có khả năng tranh luận sắc bén, nhưng cũng nổi nóng rất dễ dàng. Chỉ một lời nhắc nhở không vừa ý, cậu có thể đứng bật dậy cãi lại giáo viên. Cậu từng bỏ tiết, gây gổ với bạn, nhiều lần bị giáo viên chủ nhiệm bắt phải viết bản kiểm điểm. Có lần, cô giáo Văn phê bình bài làm cẩu thả, Quân đứng lên hỏi: - Cô chấm bài hay chấm thái độ của em? Cả lớp im bặt. Cô giáo đỏ mặt, còn Quân bỏ ra ngoài, mặc cho tiếng gọi phía sau. Trong cuộc họp hội đồng nhà trường, một số người đề nghị kỷ luật nặng, thậm chí xem xét buộc thôi học nếu cậu tiếp tục tái phạm. Chỉ có thầy Hùng, giáo viên thể dục phản đối. Thầy Hùng lúc đó ngoài bốn mươi, vai rộng, da sạm nắng, giọng trầm và ít cười. Trước khi về dạy học, thầy từng nhiều năm trong quân ngũ. Một bên đầu gối bị thương khiến thầy đi hơi khập khiễng, nhưng trên sân tập, dáng thầy vẫn thẳng. Nhiều đứa học trò sợ thầy vì ánh mắt vẫn nghiêm nghị. Sau khi nghe mọi người phân tích những lỗi lầm của Quân, thầy mới lên tiếng: - Tôi không nói em ấy đúng. Nhưng nếu chúng ta chỉ nhìn vào những lần em ấy sai, chúng ta sẽ chẳng bao giờ hiểu vì sao em ấy thành ra như vậy. Một giáo viên hỏi: - Thế cứ để em ấy muốn làm gì thì làm sao? - Không. Em ấy phải chịu trách nhiệm. Nhưng kỷ luật để một đứa trẻ sửa mình khác với kỷ luật để đẩy nó ra khỏi cửa. Đuổi học là cách dễ nhất. Để tôi thử thêm một lần. Từ hôm ấy, thầy Hùng để ý đến Quân nhiều hơn. Cậu thì ghét thầy ra mặt. Mỗi lần bị bắt chạy thêm vòng sân hay tập lại động tác, cậu đều lẩm bẩm: - Ông già thích ra oai. Thầy nghe thấy nhưng không tranh cãi. Thầy chỉ nhìn cậu, bình thản: - Chạy xong rồi muốn nói gì thì nói. Quân càng bực bội, nhưng ngày hôm sau cậu vẫn có mặt trên sân tập. Có lẽ cậu muốn khẳng định mình không yếu, mình không sợ thách thức. Quân sống với mẹ và em gái trong căn nhà cấp bốn nằm sau một dãy cửa hàng sửa xe, tạp hóa, kho bãi. Bố mất khi cậu mười hai tuổi, trong một tai nạn lao động ở công trường. Từ đó, mẹ cậu nhận may quần áo thuê, bà thường thức khuya bên chiếc máy khâu cũ để nuôi hai đứa con. Nhiều đêm, Quân đi học về, thấy mẹ ngủ gục bên bàn may, bàn tay vẫn đặt trên mảnh vải chưa may xong. Cậu thương mẹ nhưng không biết cách bày tỏ. Cậu thường lặng lẽ nấu cơm, dắt em đi học, rồi bỏ ra ngoài khi mẹ hỏi chuyện trường lớp. Người mẹ ít học, không biết phải khuyên con thế nào. Mỗi lần nhận giấy mời của giáo viên đến để nghe trao đổi về khuyết điểm của con, bà lại im lặng rất lâu. Sự im lặng ấy khiến Quân khó chịu hơn cả những lời mắng mỏ. Quân cũng im lặng, lầm lỳ, cậu có cảm giác bị cả thế giới quay lưng. Cậu không muốn mẹ phải cúi đầu trước ai. Cậu muốn kiếm thật nhiều tiền, muốn một ngày nào đó mọi người phải nhìn mình bằng con mắt khác. Nhưng ở tuổi mười sáu, lòng tự trọng trong cậu thường bị lẫn với tự ái; sự mạnh mẽ nhiều khi chỉ là cách che giấu cảm giác bất lực trước cuộc đời. Thầy Hùng không biết hết những chuyện ấy, nhưng thầy nhận ra Quân luôn ở trong tư thế chống trả, ngay cả khi chẳng có ai định làm tổn thương cậu. Một lần, sau giờ tập, thầy giữ Quân lại. - Em nghĩ cứ làm cho người khác sợ thì họ sẽ tôn trọng mình à? Quân nhếch mép: - Ít nhất họ không dám bắt nạt em. - Sợ hãi không phải tôn trọng. Đến khi người ta không còn sợ em nữa, em định làm gì? Quân không trả lời. Cậu dắt xe bỏ đi, nhưng câu hỏi ấy cứ vướng lại trong đầu. Sự việc xảy ra vào một chiều cuối tuần. Dũng, một học sinh nhỏ con dưới Quân một lớp, bị ba thanh niên chặn ở con đường sau nhà xe. Chúng bắt cậu đưa tiền, giật chiếc cặp cũ chuyền tay nhau. Dũng cố giành lại, bị xô ngã xuống rãnh nước. Quân đi ngang qua, lập tức dừng xe. Cậu nhận ra tên cầm đầu, một thanh niên đã bỏ học, thường tụ tập ở quán bi-a đầu phố. - Trả cặp cho nó - Quân nói. Gã quay lại, nhếch mép: - Việc của mày à? - Bây giờ thì là việc của tao. Nếu bình tĩnh hơn, Quân có thể tìm người giúp hoặc đưa Dũng đến chỗ đông người. Nhưng nhìn gương mặt hoảng hốt của cậu bé, cơn giận lập tức lấn át lý trí. Quân lao vào. Cuộc xô xát diễn ra chóng vánh. Cậu khỏe hơn vẻ ngoài, lại không sợ đau, nhưng đánh nhau bằng sự giận dữ nhiều hơn bằng tính toán. Một khó chống ba. Nhưng lũ kia cũng khó nuốt cậu trai dũng mãnh. Khi người lớn gần đó chạy tới, nhóm thanh niên mới bỏ đi. Trước khi rời khỏi con đường, tên cầm đầu chỉ vào Quân: - Mày nhớ mặt tao. Chuyện này chưa xong đâu! Dũng cảm ơn rối rít. Quân gạt đi: - Lần sau đừng để chúng nó bắt nạt nữa. Nhưng… Tối ấy, Quân ở lại trường muộn để giúp đội thể thao chuyển dụng cụ vào kho. Khi dắt xe ra cổng, trời đã tối hẳn. Con đường ven sông vắng ngắt. Đến khúc đê quanh co, Quân nghe tiếng bước chân phía sau. Chưa kịp quay lại, một người đã chặn đầu xe. Hai người khác từ bụi cây bước ra. Chúng cầm gậy. Tên cầm đầu cười khẩy: - Anh hùng của trường đây rồi! Quân dựng xe, cố giữ giọng bình tĩnh: - Chuyện đã xong. Tao không muốn gây thêm rắc rối. - Bây giờ mới biết sợ à? Quân chống trả quyết liệt, nhưng lần này cậu không chống nổi với lũ côn đồ có gậy gộc. Cậu bị xô ngã xuống chân đê. Những cú đánh dồn dập khiến cậu không còn đủ sức đứng vững. Quân cố gượng dậy. Cậu không muốn chúng nghĩ mình khuất phục. Nhưng khi nhìn thấy bóng tối phủ kín con đường, cậu bỗng nghĩ đến mẹ đang ngồi bên chiếc máy khâu chờ con. Nếu cậu không về thì sao?... Đúng lúc đó, từ trên mặt đê vang lên tiếng thét. - Bỏ nó ra! Thầy Hùng xuất hiện. Thầy dựng xe, bước xuống, quan sát nhanh tình hình. Khi nhìn thấy Quân nằm dưới đất, gương mặt thầy thoáng biến sắc, nhưng ngay sau đó trở lại bình tĩnh. Tên cầm đầu nhận ra thầy giáo, hắn hơi chững lại rồi cười khẩy: - Ông già định làm anh hùng à? Thầy không đáp. Một gã xông đến. Thầy nghiêng người tránh, giữ lấy cánh tay đối phương rồi đẩy hắn theo đúng hướng lực. Gã thứ hai lao vào, bị thầy đạp thẳng vào đùi, chặn lại. Những động tác võ thuật của người từng trải qua quân ngũ gọn ghẽ, dứt khoát. Thầy không truy đuổi khi chúng bỏ chạy. Tên cầm đầu bị thầy Hùng quật ngã, nằm lăn lộn kêu gào. Thầy không đánh người đã ngã. Thầy chỉ đứng chắn trước Quân, khi đó đã gượng ngồi dậy được. Thầy gằn giọng với tên kia: - Hãy im mồm và về nhà trong yên tĩnh. Nên nhớ rằng tôi chưa hề tấn công. Ngày mai nhà trường sẽ làm việc với các anh. Nếu cần thiết sẽ có cả công an! Rồi thầy cúi xuống, đỡ Quân ngồi dậy, lấy chiếc khăn tay cũ lau vết máu trên khóe môi. - Đứng lên được không? Quân gật đầu, cố giấu vẻ đau đớn. - Em tự đi được. - Thầy biết. Thầy buông tay, để cậu cầm chiếc gậy bọn kia vứt lại, tự chống xuống đất đứng lên. Quân loạng choạng, rồi cuối cùng cũng đứng vững. Lần này, khi thầy đưa tay ra, cậu không gạt đi. Thầy Hùng đưa Quân đến trạm y tế. Sau khi chắc chắn cậu không bị thương nghiêm trọng, thầy mới chở cậu về nhà. Mẹ Quân mở cửa, nhìn thấy con trai với chiếc áo bẩn và gương mặt sưng tím thì sợ tái người. Thầy Hùng kể lại sự việc, không giấu chuyện Quân đã đánh nhau, cũng không biến cậu thành người hùng chỉ vì đứng ra bảo vệ bạn. - Cháu có lòng tốt, chị ạ. Nhưng lòng tốt không thể thay thế cho sự suy nghĩ. Nếu cứ để sự nóng giận quyết định mọi việc, có ngày cháu sẽ phải trả giá nhiều hơn thế này. Mẹ Quân cúi đầu: - Tôi chẳng biết dạy cháu thế nào. Bố nó mất sớm, tôi chỉ lo làm lụng. Nhiều khi tôi cũng sợ nó lớn lên mà không biết dựa vào ai. Thầy Hùng im lặng một lúc rồi nói: - Chị cứ để cháu học tiếp. Chuyện ở trường, tôi sẽ cùng chị tìm cách giải quyết. Đêm ấy, lần đầu tiên sau nhiều năm, Quân nằm nghe tiếng mẹ khóc mà không tìm cách bỏ đi. *** Sáng hôm sau, nhà trường yêu cầu Quân viết bản cam kết không tự ý giải quyết xung đột bằng bạo lực. Cậu chấp nhận. Đó là lần đầu tiên Quân viết bản kiểm điểm mà không đổ lỗi cho bất kỳ ai. Những tuần sau đó, thầy Hùng bắt Quân chạy, tập võ nhiều hơn. Thầy còn giao cho cậu những việc khác: sắp xếp dụng cụ thể thao, hướng dẫn các học sinh nhỏ tập luyện, giúp giám thị giải quyết những cuộc cãi vã. Những buổi chiều, thầy thường rủ Quân ra bờ sông chạy bộ. Có lần, Quân hỏi: - Thầy có bao giờ sợ không? Thầy Hùng nhìn mặt nước. - Có chứ. - Thầy mà cũng sợ? - Người biết sợ mới hiểu mình đang có gì để mất. Người biết sợ sẽ hiểu nỗi sợ của kẻ khác và giải quyết được công việc tốt nhất. Quân im lặng hồi lâu rồi hỏi: - Thầy có nghĩ em là đứa hư hỏng không? Thầy Hùng quay sang: - Thầy nghĩ em đang học cách làm người. Cũng như tất cả chúng ta thôi. Câu trả lời ấy ở lại trong Quân đến giờ, khi ông đã sống quá nửa đời người. *** Chiều nay, trên con đê cũ, ông Quân lại dừng xe trước khúc sông năm nào. Lần này ông bảo đứa con trai đi cùng. Ông nhớ dáng người thầy đứng chắn trước mình trong đêm tối, nhớ chiếc khăn tay cũ và bàn tay đã đỡ mình đứng dậy. Anh thanh niên đứng chờ cha, anh chưa hiểu vì sao cha mình lại lặng lẽ đứng đó. Anh chỉ nghĩ đây là một câu chuyện rất dài… Rồi ông Quân quay người lại: - Con, mình về thôi. Trời sắp mưa rồi! Con trai định hỏi ông Quân điều gì đó, nhưng anh không biết bắt đầu từ đâu. Người cha khẽ cười. Có những điều chỉ có thể nói khi đến lúc. n 24-25/10/2026 www.tienphong.vn 14 SÁNG TÁC Người thầy NGHĨA HIỆP Truyện ngắn của LÊ CƯỜNG HẢI MINH HỌA: VŨ XUÂN TIẾN
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==