10-11/10/2026 www.tienphong.vn VĂN HÓA 16 Khi bắt đầu viết, anh có ý thức rằng “mất trí nhớ” sẽ là một cái cớ để tháo tung câu chuyện về con người, hay ý tưởng ấy chỉ xuất hiện dần trong quá trình viết? Ngay từ đầu câu chuyện, như lời tựa, nó chỉ là một ý tưởng đơn giản và đúng là nhà văn chỉ cần một cái cớ như vậy để bắt đầu cuộc phiêu lưu: Một kẻ tỉnh lại ở bệnh viện và bị mất trí, mọi thứ hay ho hoặc kinh khủng nào sẽ chờ đón anh ta? Những câu chuyện phổ quát về con người hiện đại sẽ được kể theo cách khó tin nhất. Chỉ nghĩ thế thôi tôi đã cảm thấy đầy phấn khích, và tự nhủ, sẽ có rất nhiều chuyện để kể đây, và việc quan trọng nhất là cứ nhập vai cái đã, xem ta có thể đi xa được đến đâu. Càng viết, mọi thứ dần hiện lên và phát triển dày dặn dần, mọi thứ trong tôi đã bị dồn nén bấy lâu, giờ chỉ cần châm ngòi là nó cứ thế mà bùng nổ. Con người được cấu tạo bởi ký ức, hay bởi câu chuyện mà họ kể về ký ức của mình? Đây là một câu hỏi thú vị và hóc búa, như cái bẫy tư duy, là một trong những chủ đề ám ảnh tôi. Nhân vật cố tìm kiếm quá khứ, nhưng mặt khác cũng muốn chối bỏ nó, để kể một câu chuyện mới về mình. Cái ý tưởng khi mất trí ta có thể trở thành bất cứ ai, hoặc trở thành kẻ vô hình, nó thực sự cám dỗ. Và sự mất trí khi ấy khiến cho nhân vật thoát khỏi mọi sự ràng buộc. Trong tiểu thuyết nhân vật đã gặp chính tác giả đã viết ra mình. Viết tiểu thuyết dường như cũng là viết về chính việc viết tiểu thuyết? Đúng vậy, tôi luôn có một ước muốn, một thôi thúc mãnh liệt kể một câu chuyện về nhà văn ẩn phía sau câu chuyện. Có điều gì đó nên thơ ở đó, hơi ái kỷ, thứ gì giống như một sự đày đọa và hy sinh, sự dấn thân của người nghệ sĩ. Đây là một việc khá liều lĩnh và nguy hiểm, tôi ý thức được nguy cơ nó có thể làm phân tâm độc giả khỏi mạch chính của câu chuyện. Nhưng mặt khác, sự nước đôi này cũng đến gần với độc giả hơn ở chừng mực nào đó, nó như cái nháy mắt nhắn nhủ thân tình với độc giả: Hãy cùng tôi viết tiếp, cùng vẽ nên thế giới này, và ta sẽ cùng chìm đắm vào nó nhé! Dịch giả Lê Vân sau khi đọc đã rất thích đoạn này, nó đem lại một trải nghiệm hoàn toàn mới cho những độc giả như cô ấy, ranh giới giữa thực tế và hư cấu dường như bị lung lay. Đó chính là điều mà tôi dụng công xây dựng, vừa siêu thực lại rất thực, nó thách thức trí tưởng tượng của độc giả, mời gọi độc giả cùng sáng tác, tương tác. Một khi đã đồng cảm và chìm đắm cùng thế giới siêu thực này, nó sẽ đem lại cảm giác rất “phê” cho độc giả. Có một khoảnh khắc rất thú vị: anh tuyên bố phần 1 đã kết thúc, nhưng ngay sau đó lại nói rằng nhân vật tiếp tục lên tiếng, các nhân vật “náo động” trong tâm trí và buộc anh phải viết phần 2. Đó là một thủ pháp đã được anh tính toán từ trước, hay thực sự có lúc anh cảm thấy mình không còn hoàn toàn làm chủ những gì đang xảy ra với nhân vật? Đó là sự thực, tôi đã định dừng lại ở đó, và nếu như thế Kẻ Mất Trí sẽ chỉ là một đoản thiên tiểu thuyết, nó đã chạm tới một điểm bùng nổ cao trào khi kết thúc phần 1. Nhưng quả thực câu chuyện có logic nội tại và nó không cho phép tôi dừng lại, nó đã bày ra nhiều thứ còn dang dở, các nhân vật đòi hỏi được tiếp tục cuộc hành trình của nó, và tôi không thể ngăn chúng lại được. Theo nghĩa đó, tôi đã không làm chủ được chính nhân vật của mình nữa, nó là phần vô thức trỗi dậy trong tôi, đòi hỏi được lên tiếng. Dịch giả Lê Vân, một người say mê Jung và phân tâm học, đã gọi đây là một vô thức tập thể được đánh thức trong tác giả. Tôi gọi trạng thái này là lên đồng thoát xác, hoặc là sự thăng hoa của người nghệ sĩ trong quá trình sáng tạo, trí tưởng tượng khiến sự nhập vai và hóa thân lên đến đỉnh điểm. Hầu như với mọi tác phẩm tôi đều như thế, nhưng chưa bao giờ đi xa đến vậy như trong hai cuốn này, rất nhiều trang viết cảm xúc bùng phát khiến tôi rơi lệ, hoặc run lên như một cơn sốt rét… Trong sách có một ý rất đáng chú ý: nhân vật dần p h á t hiện ra những dấu vết về chính mình qua tranh, sách, những thứ trong căn phòng, những dữ liệu còn sót lại. Tôi nghĩ điều này khá gần với công việc của một nhà văn: chúng ta có thực sự sáng tạo ra một con người, hay chỉ nhặt những mảnh ký ức, ám ảnh, dục vọng, trải nghiệm rồi lắp chúng lại thành một con người mới? Những mảnh ghép mà nhân vật ngộ nhận có thể là của mình suốt câu chuyện khiến anh ta tưởng mình đã từng là vậy, rồi nó khiến anh ta có thể trở thành như vậy. Nhưng cuối truyện, khi nhận ra có thể đó chỉ là một lai lịch giả, anh ta lại hoàn toàn có thể trở thành một kẻ khác, hoặc sẵn sàng có thể là bất cứ ai nếu bỗng dưng lại nhận được những mảnh ghép khác. Nhà phê bình Nguyễn Thanh Sơn đã nhận xét rất chính xác rằng nhân vật của tôi luôn “đói ý nghĩa”. Quả thực nó chính là chủ đề chính của cuốn sách: Tạo hóa và tiến hóa vốn không có ý định gì rõ ràng cho sự sống. Loài người là loài duy nhất có trí tuệ, biết tự định nghĩa về mình, và biết tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống. Tôi đặc biệt tò mò về những chỗ mà một nhà văn phải tự đấu tranh với chính mình: có những nhân vật, tình tiết hay ý tưởng nào trong quá trình viết mà anh từng muốn bỏ nhưng cuối cùng lại không bỏ được không? Và ngược lại, có thứ gì anh rất thích nhưng buộc phải giết đi để cuốn tiểu thuyết tồn tại? Ở cuốn Kiếp Cầm Ca, tôi đã viết lại toàn bộ phần cuối, và nhiều chỗ khác, ước chừng khoảng 1/3 cuốn sách. Đó là một việc khó khăn, nhưng nó xứng đáng. Kẻ Mất Trí cũng sửa đi sửa lại, nhất là đoạn cuối phần 1. Có những người bạn tri kỷ đã đọc bản thảo và góp ý rất chính xác, giúp tôi có đủ can đảm vứt bỏ không thương tiếc những chỗ rườm rà hoặc chưa tới. Tôi muốn nhắc đến nhà văn Lưu Sơn Minh, và nhà thơ, nhạc sĩ Nguyễn Vĩnh Tiến, những người bạn lâu năm của tôi. Họ có một khả năng cảm thụ văn chương tuyệt vời, và cũng khắt khe không kém. Tôi rất sợ đưa bản thảo cho họ đọc, vì họ như những mũi dao phẫu thuật vậy, sẽ lạnh lùng mổ xẻ tác phẩm không chút cả nể. Có những thứ tôi sẽ giữ lại, chẳng hạn như cái tên Kiếp Cầm Ca, nhiều người không thích nó, nhưng tôi cảm thấy không thể có cái tên nào phù hợp hơn. Hoặc nhân vật ông giáo sư trong Kẻ Mất Trí, ông ta luôn nói quá nhiều, nhưng tôi hầu như không “kiểm duyệt” ông ta tí nào. Ông ta còn nói nhiều hơn trong Săn Cá Thần phần 2 nữa kia, ông ta nói từ cuốn này sang cuốn khác, và nhân vật chính cuốn Kẻ Mất Trí, thực ra chính là Tiểu Đăng ở trong Săn Cá Thần, anh ta đã đi xuyên qua nhiều tác phẩm của tôi, kể từ cuốn Bóng Giai Nhân. Trong cuốn sách này, anh cho nhân vật quyền nghi ngờ tác giả, nhưng tác giả lại là người nắm toàn bộ quyền sinh sát đối với nhân vật. Nhà văn có thực sự có quyền lực tuyệt đối đối với nhân vật của mình không? Hay đến một lúc nào đó, nhân vật có thể chống lại cách nhà văn hiểu về nó? Ngay từ cuốn Bóng Giai Nhân, khi tái bản tôi đã bổ sung phần vĩ thanh cuối cuốn sách, có đoạn các nhân vật tiểu thuyết quay lại chất vấn nhà văn. Đến Săn Cá Thần phần 2 cũng vậy, và đến Kẻ Mất Trí thì các nhân vật đã thực sự chiếm quyền kiểm soát, quyền lên tiếng theo ý chí tự do của nó. Mọi so sánh đều khập khiễng, nhưng bỗng tôi liên tưởng đến AI - trí tuệ nhân tạo, và siêu trí tuệ. Nó là một sản phẩm của con người, nhưng rất có thể một ngày nó sẽ phát triển tới mức độ đạt được ý chí tự do. Tôi đang có ý tưởng viết phần tiếp theo của Kẻ Mất Trí, mọi thứ đang phôi thai và có lẽ nó sẽ lại sớm bùng nổ. Nếu phần tiếp theo mà thất bại, thì đấy chính là sự phản bội của bản thảo. Xưa nay chuyện này chưa từng xảy ra, bản thảo nào cũng có những điểm yếu, thiếu hoàn chỉnh hoặc luôn có thể (sửa chữa) để tốt hơn, và vì thế nên thường nó chỉ thành công ở mức độ vừa phải, có thể gọi là thú vị, hấp dẫn, hoặc đọc được. Nhưng dường như tôi cảm thấy mình đang đột biến, bước ra khỏi vùng an toàn, như nhân vật trong Kẻ Mất Trí vậy, những ý tưởng sáng tạo mới đang cựa quậy, những nhân vật bùng nổ đòi hỏi đi xa hơn nữa, chúng đòi hỏi bước ra khỏi trang giấy, có quyền tự quyết, can dự vào tác phẩm và đời sống. Nếu các nhân vật phản bội tôi ở cuốn sau, có lẽ nó sẽ gây sửng sốt không kém Kẻ Mất Trí lần này. Và nó sẽ là gì, tôi chưa biết nữa, chính điều bất ngờ đó khiến việc sáng tạo văn chương trở nên quyến rũ. n SAU 13 NĂM IM HƠI LẶNG TIẾNG, NHÀ VĂN ĐẶNG THIỀU QUANG VỪA TUNG RA HAI CUỐN TIỂU THUYẾT LIỀN MỘT LÚC. ĐÓ LÀ “KẺ MẤT TRÍ” VÀ “KIẾP CẦM CA” (ĐỀU XUẤT BẢN BỞI NXB VĂN HỌC – 9/2026). HAI TIỂU THUYẾT NÀY CÓ NỘI DUNG RẤT THÚ VỊ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỜI SỐNG VÀ CON NGƯỜI HIỆN ĐẠI VỚI CÁCH VIẾT RẤT MỚI MẺ. NHÀ VĂN ĐẶNG THIỀU QUANG ĐÃ TRAO ĐỔI CỞI MỞ VỀ QUÁ TRÌNH SÁNG TẠO CỦA MÌNH KHI VIẾT HAI TIỂU THUYẾT NÀY. Nhà văn Đặng Thiều Quang (phải) và nhà văn Lê Anh Hoài trong buổi ra mắt 2 tác phẩm mới “CÁC NHÂN VẬT CỦA TÔI LUÔN ĐÒI ĐƯỢC TIẾP TỤC SỐNG” LÊ ANH HOÀI (thực hiện) NHÀ VĂN ĐẶNG THIỀU QUANG: Hai cuốn tiểu thuyết mới của nhà văn Đặng Thiều Quang (NXB Văn học, tháng 9/2026)
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==