ngắn AI cho giới trẻ 9 n Thứ Năm n Ngày 24/9/2026 VĂN HÓA - GIẢI TRÍ thư giãn khác, nếu vì cô đơn, tăng kết nối với người thật, nếu vì buồn chán, xây dựng những cách giải trí không phụ thuộc màn hình. Cuối cùng, chuyên gia cho rằng cần “biến” việc xem thành lựa chọn có chủ đích, bắt đầu bằng những cam kết nhỏ về thời gian. Muốn thoát khỏi vòng lặp xem liên tục, đừng chỉ dùng ý chí để cai bởi mục tiêu cuối cùng không phải là không bao giờ xem nữa mà là lấy lại quyền quyết định: Khi nào xem, xem bao lâu và khi nào mình có thể dừng. GIA LINH nhẹ. Các video ngắn do AI tạo ra thường có sự xuất hiện của những nhân vật phong cách anime (hoạt hình Nhật Bản) ăn mặc “mát mẻ” cùng những lời thoại gợi dục, lấp lửng ranh giới giữa gợi cảm và khiêu dâm. Được ngụy trang dưới danh nghĩa “giải tỏa căng thẳng” hoặc “truyện do người hâm mộ sáng tác” (fan fiction), loại nội dung này dễ dàng vượt qua các rào cản kiểm soát ban đầu do phụ huynh và các nền tảng thiết lập. Theo bài báo trên Bành phái Tân văn, người dùng từ 19 tuổi trở xuống chiếm 26,4% tổng số người sử dụng AI tạo sinh tại Trung Quốc - tỷ lệ cao nhất trong mọi nhóm tuổi. Hiệu ứng ELIZA càng được khuếch đại trong kỷ nguyên AI: Dù biết mình đang tương tác với máy móc, thanh thiếu niên vẫn lầm tưởng rằng các kịch bản do thuật toán tạo ra là sự thấu hiểu và quan tâm chân thành, từ đó nảy sinh sự phụ thuộc về mặt cảm xúc. Hiệu ứng ELIZA là khuynh hướng tâm lý của con người khi vô thức gán cho các chương trình máy tính, chatbot hoặc AI những cảm xúc, sự thấu hiểu và ý thức con người thực sự, dù chúng chỉ lặp lại các câu lệnh được lập trình sẵn. Thứ ba, sự méo mó về nhận thức và cảm giác xa rời thực tế. Một số trẻ em trở nên ám ảnh với những đoạn phim hoạt hình kỳ quái do AI tạo ra, như hình ảnh cá mập đi giày thể thao Nike hay nhân vật Lâm Đại Ngọc (trong “Hồng lâu mộng), Đường Tăng (trong “Tây du ký”) sử dụng súng trường, súng máy. Một số đứa trẻ khác thì lẩm bẩm các cụm từ như “xử nó” (ám chỉ việc làm cho đối phương tàn phế hoặc tiêu diệt họ). Sau khi đọc các câu chuyện hoặc xem phim ngắn AI về trả thù học đường, một số em đe dọa bạn cùng lớp “cho mày chết” (về mặt xã hội), tức là sẽ sỉ nhục công khai, cô lập và tẩy chay bất kỳ ai dám đắc tội với mình. Ông Quách Chí Long (Guo Zhilong), giáo sư tại Viện Luật Không gian mạng thuộc Đại học Khoa học Chính trị và Luật Trung Quốc, nói rằng, các nội dung mô tả những mối quan hệ tình cảm lệch lạc, những câu chuyện thành công dựa trên chủ nghĩa vật chất và sự trả thù bạo lực đang âm thầm làm xói mòn các giá trị của vị thành niên -những người có tư duy chưa thực sự chín chắn. Câu nói của một phụ huynh ở Bắc Kinh đã phản ánh tình thế tiến thoái lưỡng nan mà vô số gia đình đang gặp phải: “Tôi ngày càng thấy khó hiểu những nội dung mà con mình thích xem”. CHIẾN DỊCH “THANH LÃNG” - TỪ GỠ BỎ ĐẾN NGĂN CHẶN TẠI NGUỒN Năm nay, cơ quan chức năng Trung Quốc đưa ra một loạt biện pháp phối hợp nhắm vào mọi khâu, từ nguồn sản xuất phim ngắn AI đến người dùng cuối. Thứ nhất, phải ghi rõ rằng nội dung do AI tạo ra. Quy định quản lý sự phát triển phim ngắn nhiều tập (micro-drama, được thiết kế để xem trên điện thoại, mỗi tập kéo dài từ vài chục giây đến vài phút) chính thức có hiệu lực từ ngày 1/9. Đây là quy định cấp bộ đầu tiên nhắm trực tiếp vào lĩnh vực phim ngắn (phim truyền hình siêu ngắn, đoản kịch) dài tập. Theo đó, phim ngắn dài tập do AI tạo ra phải hiển thị nhãn nhận diện nổi bật trong mỗi tập phim. Tổng cục Phát thanh và Truyền hình Quốc gia Trung Quốc nêu rõ quan điểm: “AI chỉ là công cụ; con người mới là người sáng tạo”. Từ tháng 9, các nền tảng tại những thành phố lớn như Bắc Kinh, Thượng Hải… bắt buộc phải nâng cấp hệ thống kiểm duyệt nội dung, trong khi các kho ứng dụng, bao gồm của Huawei, Xiaomi, OPPO và Vivo, rà soát lại các ứng dụng hiện có. Thứ hai, thanh lọc toàn mạng lưới. Cục Quản lý Không gian mạng Trung Quốc đã phát động một chiến dịch đặc biệt kéo dài bốn tháng với tên gọi “Thanh lãng: Chấn chỉnh sự hỗn loạn trong các ứng dụng AI”. Chiến dịch “Thanh lãng” (trong sạch và sáng rõ) nhằm loại bỏ các nội dung độc hại, tin giả, văn hóa thần tượng lệch lạc, hiện tượng “giang hồ mạng”, hành vi phản cảm hay lệch chuẩn đạo đức của người nổi tiếng và streamer - người thực hiện phát sóng trực tiếp (livestream) trên mạng. Trải qua hai giai đoạn và giải quyết 14 nhóm vấn đề, chiến dịch “Thanh lãng” nhắm vào các hành vi như dùng AI xuyên tạc các tác phẩm kinh điển, tạo ra rác kỹ thuật số và xâm phạm quyền lợi của vị thành niên. Kết quả, 68.000 phim ngắn không tuân thủ quy định đã bị gỡ bỏ khỏi internet, chủ hơn 1.200 tài khoản vi phạm đã bị xử phạt. Cơ quan quản lý không gian mạng đã loại bỏ hơn 5,6 triệu nội dung do AI tạo ra nhưng bất hợp pháp hoặc không tuân thủ quy định, đồng thời xử lý 49.000 tài khoản cùng hơn 2.400 trang web và ứng dụng. Riêng nền tảng Hồng quả Đoản kịch (Hongguo Short Drama) của tập đoàn ByteDance (chủ sở hữu TikTok, Douyin) đã gỡ bỏ hơn 10.000 phim ngắn chất lượng kém do AI sản xuất. Thứ ba, sử dụng phim người đóng (live-action) để đối trọng với rác kỹ thuật số. Trung Quốc không chủ trương bài trừ nội dung do AI tạo ra, mà chỉ loại bỏ sản phẩm kém chất lượng gây nhiễu loạn thị trường để nhường chỗ cho sản phẩm giá trị, do những người sáng tạo tâm huyết với chất lượng nội dung tạo ra. Tổng cục Phát thanh và Truyền hình Quốc gia yêu cầu các nền tảng phải thiết lập khu vực dành riêng cho phim người đóng và hỗ trợ tài chính đáng kể cho việc sản xuất tác phẩm chất lượng cao. Một nhà làm phim AI nói: “Trước đây, cuộc đua là xem ai táo bạo nhất; còn giờ đây, cuộc đua là xem ai làm ra sản phẩm tinh tế nhất”. THÁI AN CHUYỆN HÔM NAY Tôi yêu trẻ nhỏ và thích công nghệ, nên để chúng thoải mái sử dụng điện thoại thông minh, TV kết nối internet, mà không nhận ra rằng mình đã yêu sai cách, “thương nhau như thế bằng mười hại nhau”. Để con trẻ trong trắng hồn nhiên liên tục xem phim ngắn AI với đủ thứ hình ảnh phi thực tế giải trí rẻ tiền, nội dung “tình-tiền-tù-tội” giật gân câu khách, tôi có thể đã vô tình khiến khối óc, trái tim của chúng mờ đục dần. Bản thân công nghệ không có lỗi, AI cho phép người bình thường hiện thực hóa nhiều ý tưởng sáng tạo chỉ với một chiếc máy tính. Tuy nhiên, trong cuộc đua điên cuồng mà cứ nửa phút lại có một phim ngắn mới ra lò, tốc độ đã lấn át chất lượng, lưu lượng truy cập và thuật toán phân phối đã nuốt chửng giá trị, vị thành niên không phải là người thụ hưởng mà nhiều khi là người bị hại, bị tổn hại cả thể chất lẫn tinh thần. Mà không chỉ trẻ nhỏ, người lớn nhiều lúc cũng trở thành thùng rác chứa rác kỹ thuật số, nạn nhân của “giải trí núm vú” (tittitainment/tittytainment). Hơn 30 năm trước, thuật ngữ “giải trí núm vú” đã được cựu cố vấn an ninh quốc gia Mỹ Zbigniew Brzezinski sử dụng để chỉ kiểu giải trí vô tri, tầm thường, kết hợp với đủ ăn đủ mặc, nhằm “ru ngủ” đa số dân chúng, tương tự hình ảnh nhét ti (thật hoặc giả) cho em bé ngậm mà nín khóc. Nếu như năm 1995, ông Brzezinski hình dung “giải trí núm vú” là tivi đại chúng và thức ăn giá rẻ, thì năm 2026, chiếc bẫy này đã nằm gọn trong lòng bàn tay của mỗi người thông qua smartphone. Nó biến người dùng từ chỗ “chủ động giải trí” thành “bị động tiêu thụ” và bị giữ chân trong một vòng lặp thỏa mãn ngắn hạn. Trong thời đại kỹ thuật số, giải trí núm vú không còn là những chương trình truyền hình hay game show truyền thống mà đã tiến hóa lên một tầm cao mới nhờ vào sự bùng nổ của mạng xã hội (TikTok, Facebook Reels, YouTube Shorts…) và thuật toán AI. Mạng xã hội hiện nay chính là bầu sữa mẹ kỹ thuật số hoàn hảo nhất, liên tục bơm ra các nội dung giải trí rẻ tiền để giữ chân người dùng. Những biểu hiện rõ rệt nhất chính là thuật toán đề xuất thao túng “phần thưởng dopamine” với cơ chế lướt vô tận, cung cấp dopamine tức thì; sự lên ngôi của drama giải trí với nội dung “mỳ ăn liền” nông cạn, giật gân, giải trí hóa tin tức; tạo ra ảo tưởng về sự thành công và hạnh phúc; chia rẽ và định hướng cơn giận dữ của đám đông. Định dạng video ngắn (15-60 giây) kết hợp với hành động vuốt màn hình liên tục tạo ra hiệu ứng giống như chơi máy đánh bạc ở casino - người dùng không bao giờ biết video tiếp theo là gì, kích thích sự tò mò không giới hạn. Thuật toán phân tích sở thích của người dùng chỉ sau vài giây giữ chân, từ đó liên tục bơm đúng loại nội dung họ thích để họ không thể rời mắt khỏi màn hình. Tuy nhiên, các video phân tích sâu sắc, khoa học hay kiến thức phức tạp thường không được hiển thị (vì đòi hỏi não bộ phải tư duy). Thay vào đó, các nội dung ngoại tình, đánh ghen, khoe của, thách thức nhảm nhí hoặc phát ngôn gây sốc chiếm lĩnh xu hướng. Các vấn đề xã hội hay chính trị phức tạp bị cắt xén, bóp méo thành các đoạn clip 30 giây giật tít sai bản chất, khiến người xem tưởng mình đã hiểu biết, nhưng thực chất chỉ nắm được phần ngọn hời hợt, dần mất đi năng lực tư duy sâu, tư duy phản biện… Vì vậy, thay vì tiếp tục ngậm ti giả không sữa (đương nhiên không dưỡng chất), việc cần làm hơn là nhận diện rồi cắt đứt nguồn kích thích, thiết lập hàng rào kỹ thuật số, thay giải trí núm vú bằng hoạt động chiều sâu, nuôi dưỡng dopamine chậm, tăng tương tác thực tế… Tùng dinh dinh cắc tùng dinh dinh…, Trung thu đang đến sát gần. Bọn trẻ ngập ngừng mấy giây rồi buông điện thoại đang sáng màn hình đầy ảnh dị nhân quái thú, chạy ra ngoài trời, nhún nhảy cùng với đoàn múa lân, ông Địa tươi cười đi qua ngõ. TH.A Giải trí vô tri TIẾP THEO TRANG 1 Biên tập viên đang thêm phụ đề vào phim ngắn tại tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc ẢNH: VCG Chuyên gia tâm lý Vũ Thị Ngần - Trung tâm Tâm lý và Phát triển con người NHC Việt Nam
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==