8 VĂN HÓA - GIẢI TRÍ n Thứ Năm n Ngày 24/9/2026 Trung Quốc cai nghiện phim Tháng 4/2026, Cục Quản lý Không gian mạng Trung Quốc chính thức sử dụng thuật ngữ “rác kỹ thuật số” để chỉ các nội dung kém chất lượng được trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra hàng loạt - những sản phẩm mang đặc điểm logic rời rạc, thiếu chiều sâu nội dung, đồng thời cổ xúy các giá trị lệch lạc hoặc quan niệm văn hóa méo mó. PHIM NGẮN AI BÙNG NỔ, BỦA VÂY 800 TRIỆU NGƯỜI DÙNG Ngày 11/8, báo Trung Quốc Bành phái Tân văn (tên tiếng Anh là The Paper) đăng bài viết “Mỗi 36 giây lại có một bộ phim mới! Phim ngắn AI bùng nổ, thế giới phim ngắn đang đổi chủ”, phân tích sự lên ngôi của các bộ phim ngắn AI, không chỉ phim lẻ mà còn phim bộ. Giai đoạn này, hai bộ phim AI đạt đỉnh doanh thu và lượt xem gồm “Vạn yêu đồ lục truyện” (thể loại huyền huyễn, dị giới, đã phát hành đến mùa thứ 9) và “Tiểu sư muội của kiếm tông chúng ta” (phần 1 dài 300 tập và phần tiếp theo ra mắt mùa hè 2026 có 666 tập). Bài báo cũng mổ xẻ quy trình “5 ngày dưới 20.000 tệ” - từ khâu kịch bản đến bản dựng cuối cùng, quá trình sản xuất chỉ mất vỏn vẹn 5 ngày, với chi phí cắt giảm xuống dưới 20.000 nhân dân tệ (khoảng 77 triệu đồng). Đây là mô hình sản xuất công nghiệp hóa bằng AI được áp dụng chung cho các nhóm làm phim hoạt hình (manga drama) dựa trên các tác nhân (agent) tự động hóa kịch bản và dựng hình. Trước đó, hồi tháng 3, phim ngắn AI cổ trang “Hoắc Khứ Bệnh” có chi phí sản xuất chỉ khoảng 3.000 tệ (hơn 11 triệu đồng), đạt hơn 500 triệu lượt xem chỉ sau vài ngày công chiếu trên mạng xã hội Trung Quốc. Cứ trung bình mỗi 36 giây lại có một bộ phim AI mới xuất hiện trên Douyin (phiên bản nội địa của TikTok). Không ai dừng lại để tự hỏi: Những tác phẩm được sản xuất hàng loạt với tiêu chí “nhanh, nhiều, rực, rẻ” này đang nhồi nhét gì vào đầu người xem? Tháng 8/2025, chỉ có 655 bộ phim AI mới được phát hành trên Douyin. Một năm sau, con số đó đã tăng vọt hơn một trăm lần lên mức 74.313 - chiếm 75,4% tổng số phim mới trong tháng đó. Trong 8 tháng đầu năm 2026, khoảng 430.000 phim ngắn (micro-drama) được phát hành trên toàn quốc, trong đó phim AI chiếm hơn 90%. Tốc độ là quy luật duy nhất chi phối cơn sốt này. Chi phí sản xuất vốn dao động từ 300.000-500.000 tệ (1,1-1,9 tỷ đồng) cho một phim ngắn truyền thống đã bị AI nén xuống chỉ còn 15.000-20.000 tệ (58-77 triệu đồng); các ê-kíp hàng chục người nay thu gọn thành “đoàn làm phim một người” với một chiếc máy tính và vài công cụ AI, ra lò thành phẩm sau 5-7 ngày. Sự biến mất của rào cản gia nhập thị trường 800 triệu người xem đã kéo theo làn sóng nội dung kém chất lượng. Đinh Lỗi (Ding Lei), một người kỳ cựu trong ngành sản xuất phim ảnh và truyền hình, mô tả hiện tượng này là “cuộc thi xem ai làm xấu hơn”. “Với một số bộ phim AI, hình ảnh khiến người xem chóng mặt, còn cốt truyện thì dở tệ đến mức khó mà chịu nổi; tôi thường bỏ cuộc chỉ sau hai tập phim”, ông Đinh nói. Khảo sát của Nhật báo Thanh niên Trung Quốc (tên tiếng Anh là China Youth Daily) đã xác nhận tâm lý này. Trong số người được hỏi từng xem các bộ phim truyền hình do AI tạo ra, 65,1% trả lời chúng “xem được nhưng thiếu sức hút, đôi khi có những khoảnh khắc làm đứt mạch cảm xúc”, trong khi 8,4% thẳng thắn nhận xét trải nghiệm này “gây cảm giác sường sượng, khó chịu từ đầu đến cuối, khiến người xem không thể nào hòa mình vào nội dung”. Tuy nhiên, vấn đề thực sự còn nghiêm trọng hơn nhiều so với việc chỉ đơn thuần là chất lượng kém. RÁC KỸ THUẬT SỐ NHẮM VÀO THANH THIẾU NIÊN Theo Cục Quản lý Không gian mạng Trung Quốc, rác kỹ thuật số chủ yếu nhằm vào người trẻ - đối tượng nhiều thời gian rảnh rỗi hơn, nhận thức chưa đủ chín chắn, dễ bị cám dỗ bởi những thứ hào nhoáng bề ngoài, khó phân biệt rạch ròi giữa thế giới ảo và thực. Trong khi đó, rác kỹ thuật số, bao gồm phim ngắn AI chất lượng thấp, có tới 3 liều độc “tiêm” vào đầu óc người xem. Thứ nhất, vòng lặp gây nghiện của dopamine rẻ tiền. Dopamine là một chất dẫn truyền thần kinh và là loại hormone quan trọng do não bộ sản xuất ra, giúp truyền tín hiệu giữa các tế bào thần kinh và tạo ra động lực, cảm giác hưng phấn hoặc thỏa mãn. Trong các nội dung giả tưởng về việc trả đũa chốn học đường do AI tạo ra, các nhân vật chính dùng bạo lực để đáp trả bạo lực; họ bỏ bê việc học nhưng vẫn đạt điểm cao chót vót, vùi dập bạn bè cùng trang lứa. Một cậu bé 13 tuổi đã “cày” liên tục các nội dung kiểu này từ 8 giờ tối đến 3 giờ sáng, cảm thấy bản thân hoàn toàn không thể dừng lại. Trong nhóm bạn cùng lớp, địa vị xã hội, hay tiếng nói có trọng lượng, được quyết định bởi việc ai đã tiêu thụ nhiều nội dung được phối lại (remix) một cách điên rồ nhất và ai là người nắm bắt nhanh nhất các trào lưu meme mới nhất. Meme là những hình ảnh, đoạn video ngắn, hoặc âm thanh mang tính hài hước, châm biếm được lan truyền rộng rãi trên mạng xã hội. Thứ hai, sự xâm nhập ngấm ngầm của nội dung khiêu dâm Vòng lặp này đôi khi bắt đầu từ sự căng thẳng hoặc nhàm chán với công việc, thúc đẩy xu hướng mở điện thoại và tìm đến một nội dung để giải tỏa. Sự tò mò tiếp tục kéo người xem sang những tình tiết mới, từ đó nảy sinh nhu cầu xem tiếp và kéo dài thời gian sử dụng. Đáng lo ngại hơn, việc xem phim liên tục có thể trở thành cách né tránh cảm xúc hoặc trì hoãn công việc. Để thoát khỏi vòng lặp lướt và xem, chuyên gia khuyến nghị bắt đầu từ việc hiểu chính mình thay vì “tuyên chiến” với điện thoại. Theo bà Ngần, với những người đã hình thành thói quen xem phim ngắn hàng giờ, có thể áp dụng công thức 4B: Biết, bẻ, bù và biến. “Biết” là nhận diện thời điểm, cảm xúc và nhu cầu khiến mình muốn xem, xem trong bao lâu và sau đó cảm thấy thư giãn hay tiếc thời gian. Từ đó, người dùng có thể xác định những yếu tố kích hoạt hành vi mà không vội phán xét bản thân. Tiếp theo, người xem cần “bẻ” vòng lặp tự động bằng những thay đổi nhỏ như tắt thông báo, tắt tự động phát, đưa ứng dụng khỏi màn hình chính, đặt giới hạn thời gian và để điện thoại xa giường ngủ. “Mục tiêu không phải dùng ý chí để chiến đấu với chiếc điện thoại cả ngày mà là tạo ra một khoảng trống đủ để chúng ta có cơ hội lựa chọn”, bà nói. Bước “bù” là tìm cách đáp ứng nhu cầu phía sau việc xem. Nếu xem để thư giãn, tìm hoạt động Trung Quốc đang đẩy nhanh cung cấp 3 liều thuốc “giải độc” cho thanh thiếu niên, giúp họ thoát khỏi vòng lặp gây nghiện của dopamine rẻ tiền, sự xâm nhập ngấm ngầm của nội dung khiêu dâm nhẹ và sự méo mó về nhận thức, cảm giác xa rời thực tế. Chuyên gia tâm lý Vũ Thị Ngần, Trung tâm Tâm lý và Phát triển con người NHC Việt Nam, nói rằng, việc xem phim ngắn có thể hình thành một vòng lặp hành vi khá rõ. Một cảnh trong phim ngắn AI Trung Quốc NGUỒN: YOUTUBE Tư duy quản lý sâu xa hơn nằm ở việc kiểm soát quyền lực của các thuật toán. Các quy định mới yêu cầu nền tảng không được sử dụng những mô hình thuật toán gây nghiện hoặc kích thích người dùng chi tiêu quá mức, đồng thời phải ưu tiên đề xuất các nội dung chất lượng cao. Điều này đánh dấu sự chuyển dịch bắt buộc khỏi thước đo “view (lượt xem) là vua”; chỉ khi tư duy chạy theo lưu lượng truy cập không còn lấn át các đánh giá dựa trên giá trị thực, thì vòng luẩn quẩn “cái xấu lấn lướt cái tốt” mới có thể bị phá vỡ. Làm thế nào để thoát vòng lặp?
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==