Từ một thân thể đầy đặn, căng mọng, đôi khi biến dạng thành ngựa, bò, quả bóng bay, cái hình nhân dần thoát khỏi dáng vẻ của nhân vật cụ thể, trở thành một hình ảnh từ vùng sâu tâm thức. Tên gọi “Vùng Xám – Gray Zone” chính là điểm gặp của hành trình sắc màu trung tính với màu đỏ của bảng ký hiệu, nơi ranh giới trắng – đen, đúng – sai, thật – hư bắt đầu nhòe đi. Tranh đưa người xem vào khoảng chạng vạng, nơi tỉnh và mê, hữu thức và vô thức chồng lên nhau. Các ký hiệu cấm đoán, cảnh báo nguy hiểm được đặt cạnh những hình ảnh như cánh chim bay, mây mưa, thánh giá, thiền định hay trạng thái rơi tự do trong không gian. Điều đáng chú ý trong hội họa của anh là thân thể không được nhìn như đối tượng giải phẫu, cũng không được xử lý thành khối điêu khắc. Hình thể hoàn toàn tối giản, đường nét mềm mại, chuyển sắc trắng, xám, xanh lạnh, tạo nên một cơ thể phi cá nhân. Xem kỹ càng thấy tính giản lược, hình nhân biến hóa với khả năng liên tưởng. Trong tranh Nguyễn Đức Nghĩa, các thân thể nằm ngang, đứng, ngồi, nghiêng, bay, gần như lơ lửng giữa khoảng không. Ta cảm giác cơ thể nặng nhưng không có điểm tựa. Những đường đỏ hình chiếu kéo thẳng từ thân thể xuống mảng đen, tạo thành các trục thị giác mạnh; sợi chỉ đỏ, dấu đan chéo như những lực vô hình giữ con người ở trạng thái bị treo. Mảng đen phía dưới mở ra cảm giác bóng tối, vực sâu, một nền tảng bất định. Tranh anh luôn tạo bất ngờ với những thân thể đứng quay lưng, không có khuôn mặt, không còn là một cá nhân cụ thể mà trở thành hình ảnh đại diện cho con người. Phía trên là tượng Phật, Giêsu trên thập giá, những biểu tượng của tĩnh tại và giác ngộ. Sự đối lập giữa cái thiêng liêng và đời thường, giữa niềm tin và những quy định của đời sống hiện đại tạo nên chiều sâu ý niệm cho tác phẩm. Nếu xem toàn bộ tác phẩm cạnh nhau, người thưởng ngoạn sẽ thấy một mạch tư tưởng rõ ràng: con người bị treo, bị khâu vá, bị ngăn chặn bởi những lực vô hình; đứng trước hệ thống biểu tượng và quy tắc, con người không thể hoàn toàn thoát ra. Sắc xanh, xám, trắng mang lại cảm giác lạnh, huyền nhiệm, cô độc; trong khi mảng cam trở thành điểm nóng, biến không gian thành sân khấu nơi con người đối diện hệ thống ký hiệu. Với “Vùng Xám”, Nguyễn Đức Nghĩa không đơn thuần vẽ thân thể. Anh dùng thân thể như một ngôn ngữ tư tưởng, đặt ra những câu hỏi về tự do, niềm tin, quyền lực, sự kiểm soát và khả năng giải thoát con người trong đời sống hiện đại. Sau 5 năm đi cùng “Thằng Béo”, anh dường như không còn tìm cách giải thích nhân vật của mình. Anh để nó đứng giữa một khoảng xám, nơi mọi ranh giới bắt đầu nhòe đi. Nhìn chung, tranh Nguyễn Đức Nghĩa ám chỉ hình dáng theo cái tôi của mình. Vẽ chính mình cũng đúng, nhưng chưa đủ. Anh thích tạo ra nhân vật có thân hình quá khổ, căng đầy, để dễ dàng chuyển tải cảm xúc, thông điệp và tạo dấu ấn cá nhân trên mặt tranh. Đôi khi đó không còn là hình ảnh của chính người họa sĩ, mà là một ai đó, một hình hài mang tính nhị nguyên, không thể tách rời khỏi chính mình. Đúng hơn, anh đang vẽ cái tôi trong mỗi chúng ta. Từ đó, triển lãm “Vùng Xám” cho thấy “Thằng Béo” đi muôn nơi trong một cuộc lang thang tâm trí, đi qua những vùng chưa được khai mở của con người, nơi bản năng và ham muốn bị che lấp bởi đạo đức, luật lệ và những giới hạn do chính con người tạo ra. Họa sĩ tâm sự: “Tôi muốn những nhân vật ấy bước qua rào cản vô hình, đối diện với phần bản năng sâu kín của mình. Và qua "Vùng Xám", tôi muốn người xem tự đặt câu hỏi về những điều mình chưa dám đối diện và vượt qua”. Và chính ở đó, người xem bắt gặp một câu hỏi quen thuộc nhưng chưa bao giờ cũ: Con người đang tự do, hay chỉ đang sống trong một hình thức kiểm soát mà mình chưa kịp nhận ra? n 12-13/9/2026 www.tienphong.vn Văn Giá là người hiểu việc, hiểu người ở Khoa Viết Văn - Báo chí, Đại học Văn hóa, trước đây là Trường Viết văn Nguyễn Du. Anh từng là Trưởng Khoa và đương nhiên có nhiều học trò ra trường thành tác giả. Nhưng ít khi thấy anh nhắc kiểu bề trên phân biệt khoảng cách thầy - trò, anh trân trọng các em như những văn hữu. Trong nhiều cuộc vui, anh hay nhắc đến nhiều bạn trẻ với thái độ nể phục. Cuốn sách có nhiều bài anh viết về học trò như Nguyễn Thị Kim Nhung… Cái xứ mình cứ thường theo kiểu: nhân viên viết cho sếp, em viết cho anh…, chứ ít theo chiều ngược lại. Nghĩa cử này của thầy Giá thật đáng giá! Trân trọng trò nên đương nhiên anh càng trọng thầy và bạn. Trong sách có bài về Trần Hòa Bình - người thầy, người bạn vong niên tri kỷ. Và tất nhiên, nhiều cuộc vui đến đoạn “phê phê”, ngoài câu chuyện về Trần Hòa Bình, anh cầm guitar tự đàn tự hát bài hát phổ thơ thi sĩ - nhà giáo tài hoa quê xứ Đoài mây trắng… Gặp anh lần đầu tiên trên Vân Sơn Garden của vợ chồng bạn thân anh: anh chị Chu Văn Sơn - Vân Anh, thấy anh hồn hậu, khiêm nhường. Sau này khi “dan díu” nhiều hơn cuộc vui này cuộc chơi khác, vẫn thấy anh ít nói về mình mà thường chỉ nhắc đến những người văn anh trân trọng, đặc biệt là Nguyễn Huy Thiệp, nhà văn đàn anh từng dạy học nhiều năm như anh trên miền rừng Tây Bắc… Đọc cuốn sách này càng thấy sự giấu mình kín tiếng đó, khác với nhiều người viết chân dung nhưng đọc không rõ nhân vật đâu, chỉ sặc mùi tác giả. Ngoài dạy học, Văn Giá viết nhiều thể loại: phê bình, bình giảng, truyện ngắn, thơ, thậm chí bài hát…; các loại bài dài ngắn anh viết tuốt. Những người có kiến văn thì dài ngắn không quan trọng bằng kỹ thuật viết. Văn Giá viết cho trang văn nghệ một số báo và đặc biệt gần đây cho mục “Nhà thơ và Bài thơ hay” trên tờ Nhân Dân hằng tháng chỉ bó trong 1.200 từ mà vẫn phải đảm bảo sự bung nở của con chữ. Ngắn nên không thể dông dài liệt kê tiểu sử thơ theo chiều rộng mà phải bổ sâu vào bản chất, phong cách thơ và nhiều khi chỉ cần tỉa ra vài bài thơ tiêu biểu để đại diện nói tiếng nói cho cả một đời thơ. Ngắn nhưng để lộ rõ chân dung thơ, Văn Giá đã phải dành thời gian dài để đọc hết các cuốn thơ của các tác giả. Xưa triết gia Pháp Pascal có câu nổi tiếng: “Tôi xin lỗi vì đã viết một bức thư dài, bởi tôi không có đủ thời gian để viết một bức thư ngắn”. Ngắn, kiệm lời nhưng vẫn đủ năng lượng còn hơn dài mà “thiếu muối”. Văn Giá bình ngắn vẫn đủ đậm đà nhờ cách phách vị thơ. Lướt mục lục đã phần nào nhận ra cá tính thơ của các nhà thơ. Đây nhé, vài ví dụ: Thi sĩ Trần Hòa Bình “phiêu du trong gió”, Thơ Trần Hùng, một cõi u huyền, Thơ Bình Nguyên Trang, tận cùng tính nữ… Anh cũng “bắt thần” tốc họa chân dung các nhà thơ bằng nhiều câu ngắn và sắc: “Văn Cao giống như thân phận con trai bền bỉ, đau đớn và kiêu hãnh suốt đời kết nên những viên ngọc trai tuyệt thế trong nền thơ, âm nhạc và hội họa Việt Nam”, “Phạm Công Trứ tạo ra một thứ lục bát của hóm - hỉnh - ngùi - ngùi. Trên hành trình lục bát đương đại Việt Nam, có ghi tên Phạm Công Trứ”, “Càng rực rỡ trong ký ức, càng thấm nỗi phôi pha trong hiện tại. Thơ Trần Kim Hoa là thế”, “Bầu trời đồng nghĩa với Ánh sáng, với Tự do. Một thi tính mở ra bát ngát, miên viễn, cao quý… Thơ Nguyễn Thúy Quỳnh là thế, và hơn thế!”…n “Người thơ trong cõi thơ” là cuốn sách Văn Giá tự liên kết với NXB Văn học để làm và phát hành. Nghe nói nhiều người thơ trong sách và độc giả đã mua, giúp trang trải phần vốn anh bỏ ra làm sách. Mừng cho anh vì sự tự tin ở chất lượng cuốn sách đã có kết quả. Người thơ đã đến với người đọc trong cõi thơ nhiều cung bậc, sắc thái. NGƯỜI THƠ ĐÃ ĐẾN VỚI NGƯỜI ĐỌC NHÀ PHÊ BÌNH VĂN HỌC, NHÀ VĂN VĂN GIÁ VỪA TUNG VÀO CÕI ĐỌC CUỐN NGƯỜI THƠ TRONG CÕI THƠ, DÀY HƠN 200 TRANG, TẬP HỢP 30 BÀI CHÂN DUNG THƠ CỦA 30 NHÀ THƠ, ĐÍNH KÈM 2-3 BÀI THƠ CỦA MỖI TÁC GIẢ. THẬT LÀ “SÁNG-GIÁ” KHI CUỐN NÀY ANH TIẾP TỤC TRUNG THÀNH VỚI THIẾT KẾ MỸ THUẬT CỦA HỌA SĨ VĂN SÁNG. Nhà phê bình văn học, nhà văn Văn Giá Cuốn “Người thơ trong cõi thơ” đặc tả chân dung thơ của 30 nhà thơ TRẦN NHẬT MINH HỘI HỌA ĐẠT TÍNH NGHỆ THUẬT KHI HỌA SĨ ĐI TÌM MÌNH BẰNG NHIỀU HÌNH HÀI KHÁC NHAU. HỌA SĨ NGUYỄN ĐỨC NGHĨA THÌ NGƯỢC LẠI - ANH CHỌN HÌNH NHÂN DUY NHẤT “THẰNG BÉO” VÀ KIÊN ĐỊNH ĐI CÙNG NÓ SUỐT 5 NĂM. “Vùng Xám – Gray Zone”, triển lãm cá nhân của họa sĩ Nguyễn Đức Nghĩa, giám tuyển Trần Trung Lĩnh, tại Secret Gallery Hội An, diễn ra cuối tháng 8/2026. Một tác phẩm của họa sĩ Nguyễn Đức Nghĩa trong triển lãm “Vùng Xám” BIỂU TƯỢNG THÂN PHẬN TRONG “VÙNG XÁM” HUỲNH LÊ NHẬT TẤN VĂN HÓA 11
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==