Khi còn là một cô bé lớn lên ở Sri Lanka, tôi luôn mong chờ tháng Năm. Đó là thời điểm cha tôi và tôi cùng trang trí những chiếc đèn lồng tre hình bát giác để đón lễ Vesak, ngày thiêng liêng đánh dấu sự ra đời, giác ngộ và nhập niết bàn của Đức Phật, và cũng là lúc những quầy dansal đầu tiên của mùa lễ xuất hiện trên đường phố. Dansal là những quầy phát đồ miễn phí ven đường của Sri Lanka: những gian hàng và quầy phục vụ dựng lên ngẫu hứng, nơi mọi người phát thức ăn, đồ uống và các nhu yếu phẩm khác cho người qua đường, hoàn toàn miễn phí. Bắt nguồn từ thực hành dana trong Phật giáo - cho đi mà không mong nhận lại điều gì - các quầy này xuất hiện vào dịp poya, những ngày lễ trăng tròn hằng tháng, đặc biệt phổ biến từ tháng Năm đến tháng Bảy. Những quầy dansal thời thơ ấu vẫn in sâu trong ký ức tôi: những người đàn ông và phụ nữ mặc đồ trắng xếp hàng nhận sắn luộc; trẻ em phất những lá cờ lớn để chặn các phương tiện đang chạy qua; và những cốc nước chanh dây ngọt nhỏ xíu được chuyền tay nhau khi xe buýt công cộng chầm chậm dừng lại. Nhưng năm nay, truyền thống ấy dường như mang ý nghĩa đặc biệt hơn bao giờ hết. THIẾT THỰC HƠN Trong những tháng gần đây, nhiệt độ tại nhiều nơi ở Sri Lanka đã tăng lên tới 39°C, trong khi các đợt khô hạn kéo dài gây áp lực lên nguồn cung nước ở một số khu đô thị. Đồng thời, giá nhiên liệu, điện và thực phẩm cũng tăng mạnh từ đầu năm nay, khiến cuộc sống hằng ngày trở nên khó khăn hơn với nhiều người dân Sri Lanka. Trong bối cảnh đó, ngay cả những hành động sẻ chia nhỏ nơi công cộng cũng mang sức nặng mới. Khi ngày càng nhiều người buộc phải đi bộ hoặc sử dụng phương tiện công cộng trong cái nóng oi bức tháng Ba, nhiều doanh nghiệp trên khắp thủ đô đã hưởng ứng tinh thần dansal bằng cách dựng các quầy nước uống miễn phí cho người qua đường. Ngay trước Tết Sinhala và Tamil vào tháng Tư - một trong những lễ hội lớn nhất cả nước, nơi các gia đình sum họp suốt một tuần - công ty bánh quy Munchee đã phát 25.000 vé tàu tại ga Colombo nhằm giảm bớt gánh nặng tài chính cho việc đi lại dịp lễ. “Giờ đây bạn sẽ thấy nhiều dansal mang tính thiết thực hơn, như phát gạo và rau củ”, bà Joanne Louise, một du khách người Anh thường sống vài tháng mỗi năm tại Sri Lanka cùng chồng người Sri Lanka, cho biết. “Kể từ đợt nắng nóng, mọi người cảm thấy việc chăm sóc nhau trở nên quan trọng hơn”. Trong dịp Vesak năm nay, các cộng đồng địa phương cũng phát miễn phí vở cho học sinh và trao các phần lương khô cho phụ nữ mang thai. Với TS Rita Langer, giảng viên cao cấp ngành Nghiên cứu Phật giáo tại Đại học Bristol (Anh), người đã đến Sri Lanka hơn 35 năm nay, phản ứng tức thời này không có gì đáng ngạc nhiên. “Người Sri Lanka rất quan tâm đến những người xung quanh và nhu cầu của họ, hơn nhiều nơi ở phương Tây, nơi chúng tôi thường giao việc đó cho các tổ chức từ thiện”, bà nói. “Đôi khi bạn sẽ thấy một bác sĩ nhãn khoa khám mắt miễn phí suốt đêm, một thợ cắt tóc cắt tóc miễn phí hoặc có người tặng băng vệ sinh cho các tu viện”. Trong cuộc khủng hoảng kinh tế năm 2022 của Sri Lanka, người dân đã phát đồ ăn nhẹ và nước uống cho những người phải xếp hàng hàng giờ để đổ xăng. Đầu năm nay, Lãnh sự quán Sri Lanka ở Mumbai (Ấn Độ) cũng phát đồ uống lạnh cho người dân đang vật lộn với cái nóng cực độ của thành phố. “Dansal là biểu hiện của tinh thần hào phóng đến từ một xã hội như chúng tôi, một xã hội đặt cộng đồng rộng lớn lên trên hết. Nó gắn liền với lối sống không đề cao chủ nghĩa cá nhân”, nhà nghiên cứu xã hội Amalini De Sayrah nói. Theo biên niên sử Mahavamsa của Sri Lanka, truyền thống này có từ thế kỷ 1 trước Công nguyên. Nó trở nên chính thức hơn trong phong trào cải cách Phật giáo của Sri Lanka vào thế kỷ 19 và 20, khi các gia đình Phật tử giàu có và cộng đồng chùa chiền lập những trạm nghỉ và quầy phát thức ăn cho tín đồ hành hương tới các thánh địa, cung cấp bữa ăn, nước uống và chỗ trú. Theo thời gian, hình thức cho đi mang tính nghi lễ ấy dần lan từ các tuyến hành hương vào khu dân cư, đường phố và ga tàu, trở thành một trong những biểu tượng văn hóa rõ nét nhất ở Sri Lanka. VƯỢT QUA RANH GIỚI SẮC TỘC VÀ TÔN GIÁO Ngày nay, tinh thần ấy vượt qua ranh giới sắc tộc và tôn giáo. Người Hồi giáo và Kitô giáo cũng dựng quầy trong dịp Vesak và cả các lễ hội Hindu. Các món được phát rất đa dạng, từ trà và bánh quy đến những quầy dansal phục vụ cơm cà ri. Nhiều người còn đi “tham quan dansal”, cùng bạn bè và gia đình ghé từ quầy này sang quầy khác. Trong mùa lễ hội, du khách có thể bắt gặp dansal gần các ngôi chùa, dọc tuyến hành hương và tại các ga tàu, thường phục vụ đồ ăn nhẹ và thức uống suốt cả ngày, cùng các bữa ăn đầy đủ vào giờ trưa và tối. Trong dịp lễ trăng tròn Poson vào tháng Sáu, các khu lễ hội tương tự cũng xuất hiện quanh thành phố linh thiêng Anuradhapura, cách thủ đô Colombo gần bốn giờ đi tàu về phía bắc. Bên ngoài bảo tháp Ruwanweli Maha Seya, một công trình kiến trúc hình mái vòm nơi lưu giữ xá lợi Phật, nhà ăn Isipathana phục vụ bữa trưa hằng ngày. Các tín đồ cũng mang theo hoa tươi và hương thơm để chia sẻ với những người khác tại các đền thờ linh thiêng. Khi tôi được một nhóm trẻ nhỏ chặn lại vào dịp Quốc tế Lao động vừa qua và tặng một cốc cháo bột báng, tôi nhận ra rằng ngay cả hành động cho đi nhỏ bé nhất cũng có thể gắn kết những người xa lạ với nhau. “Nếu bạn đến Sri Lanka đúng dịp có dansal, bạn đã trở thành một phần của nó”, bà Langer nói. “Tinh thần chung ở đây là không ai phải chịu đói”. n Trên một chuyến bay của SpaceX vào tuần trước có một món hàng đặc biệt: một chiếc hộp công nghệ cao được gửi lên Trạm Vũ trụ Quốc tế nhằm nuôi cấy các tinh thể protein siêu tinh khiết, với mục tiêu tạo ra các loại thuốc điều trị ung thư có thể tự tiêm tại nhà. BioOrbit đã phát triển công nghệ kết tinh thuốc này tại phòng thí nghiệm ở London (Anh) và phóng Box-E, một thiết bị nhỏ gọn cỡ lò vi sóng, trên tên lửa cất cánh ngày 15/5 từ Trung tâm Vũ trụ Kennedy ở bang Florida (Mỹ). Thiết bị này sẽ ở ngoài không gian khoảng sáu tuần, nơi môi trường gần như không trọng lực cho phép các hợp chất dược phẩm kết tinh thành những cấu trúc tinh khiết và cực kỳ ổn định - điều khó có thể đạt được trên Trái Đất. Sau khi trở về mặt đất, những tinh thể này có thể được chuyển hóa thành thuốc điều trị ung thư mà bệnh nhân có thể bảo quản trong tủ lạnh và tự tiêm tại nhà hoặc nơi làm việc, thay vì phải đến bệnh viện để truyền liệu pháp miễn dịch qua đường tĩnh mạch trong nhiều giờ. Các loại thuốc này cũng có thời hạn sử dụng lâu hơn. Tiến sĩ Katie King, đồng sáng lập kiêm giám đốc điều hành của BioOrbit, người từng hoàn thành bằng tiến sĩ về y học nano tại Đại học Cambridge (Anh) và thực tập tại NASA, mô tả các thử nghiệm ngoài quỹ đạo là “một bước ngoặt lớn hướng tới sản xuất tinh thể protein quy mô lớn trong không gian”. Theo bà, trọng lực ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình kết tinh. “Điều đó đặc biệt quan trọng với các loại thuốc protein và thuốc kháng thể vì chúng là những phân tử rất lớn và linh hoạt. Khi đưa chúng vào không gian, bạn sẽ có được quá trình kết tinh tốt hơn và vượt trội hơn nhiều so với trên Trái đất”, bà nói. Bà King cho biết, các phương pháp điều trị ung thư thường cần liều lượng lớn, khiến dung dịch thuốc trở nên quá đặc để dùng trong bút tiêm. “Đó là lý do vì sao chúng ta chưa thể sử dụng các liệu pháp này tại nhà. Nhờ sử dụng tinh thể, bạn có thể tạo ra các công thức thuốc đậm đặc nhưng vẫn đủ loãng để chảy qua kim tiêm”.n BẮT NGUỒN TỪ GIÁO LÝ PHẬT GIÁO, CÁC QUÁN ĂN VEN ĐƯỜNG Ở SRI LANKA CUNG CẤP THỨC ĂN VÀ ĐỒ UỐNG MIỄN PHÍ CHO TẤT CẢ MỌI NGƯỜI, VÀ NĂM NAY, TRUYỀN THỐNG NÀY CÀNG TRỞ NÊN ĐẶC BIỆT QUAN TRỌNG. CÔNG TY KHỞI NGHIỆP ANH BIOORBIT HY VỌNG CÔNG NGHỆ KẾT TINH THUỐC SẼ DẪN ĐẾN PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRỊ UNG THƯ TỰ TIÊM CÓ THỂ CỨU SỐNG HÀNG TRIỆU NGƯỜI. HÀ MY (theo technologyreview.com) Thiết bị Box-E của BioOrbit được phóng lên bằng tên lửa từ Trung tâm Vũ trụ Kennedy hướng tới Trạm Vũ trụ Quốc tế “Trong Phật giáo, chúng tôi học rằng dana trong thời điểm khó khăn là điều đáng quý nhất, vì điều đó cho thấy lòng từ bi của bạn không chỉ tồn tại khi bạn dư dả”, nhà sư Neluwe Gnanawimala Thero tại tu viện Mahamevnawa cho biết. Tu viện này tổ chức dansal mỗi ngày với sự hỗ trợ của các tình nguyện viên trẻ và thường được khách tham gia các khóa thiền ghé thăm. 30-31/5/2026 www.tienphong.vn NHÌN RA THẾ GIỚI 17 TRUYỀN THỐNG PHÁT ĐỒ ĂN MIỄN PHÍ CỦA SRI LANKA Đưa công nghệ sản xuất thuốc vào vũ trụ Tại Sri Lanka, dansal là một nét đặc trưng của lễ Vesak, biến lễ hội Phật giáo này thành một hoạt động cho đi trên toàn quốc HOÀI VY (theo Zinara Rathnayake, bbc.com)
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==