Kyá sûå Chuã nhêåt 11/8/2024 5 BAOÁ TIÏNÌ PHONG PHATÁ HAN H TÊTË CA à CACÁ NGAY TRONG TUÊNÌ Nghô cunä g la å cho caiá anh “thûcå dên” Phuá Lanä g Sa laiå co á àêuì ocá vùn hoaá , vùn minh. ÊyË la â töi àang noiá túiá viïcå phatá lö å ra mötå nïnì vùn hoaá Àöng Sún laâ cöng cuaã mötå viïn thuïë àoan ngûúiâ Phapá ú ã Thanh Hoaá , nùm 1924 tònh cúâ nhòn thêyë caiá trönë g àönì g ú ã tupá lïuì racá h cuaã mötå laoä nöng lamâ nghï ì cêu ca á ven söng Ma.ä Nùm 1920 laiå mötå ga ä thuï ë àoan khacá ú ã Àönì g Húiá tònh cúâ vêpë phaiã caiá ròu àa á ú ã bú â mötå hö ì nûúcá khunã g. Öng thuïë àoan nayâ vönë la â chö î thên thiïtë vúiá öng Depiruy khi àoá àûúng lamâ ú ã Viïnî Àöng Bacá Cö.í Võ Depiruy nayâ laiå chia seã cêu chuyïnå caiá ròu àa á vúiá nha â àõa ly á va â khaoã cö í trû á danh Etinen Patte khi êyë tònh cúâ co á cöng vu å ghe á qua Àöng Dûúng. Va â húi bõ mau choná g, Etinen Patte triïní khai ngay mötå cuöcå khaoã cö í ú ã võ trñ tòm thêyë chiïcë ròu àa á ú ã Àönì g Húiá . Mötå àútå röiì hai, ba àútå kï ë tiïpë trong nhûnä g nùm 20-30. Trong cacá hö ë thamá satá , ngûúiâ ta phatá hiïnå ra sö ë lûúnå g àö ì sö å nhûnä g hiïnå vêtå tû â ròu àa,á manã h tûúcá , chò lûúiá àïnë vo ã so,â vo ã öcë , manã h gömë … Trïn cú súã ào á ngûúiâ ta àa ä nghiïn cûuá àa ä phatá hiïnå mötå nïnì vùn minh tiïu biïuí cuaã vunâ g àönì g bùnç g ven biïní miïnì Trung – “Vùn hoaá Bauâ Tro”á . Bauâ Tro á àa ä trú ã thanâ h mötå àõa chó khaoã cö í nöií tiïnë g ú ã miïnì Trung. Nhûng ngûúiâ Phapá co á le ä ñt ngûúiâ biïtë rùnç g co á mötå võ Tiïnë sô ngûúiâ Nam, tû â nùm 1554 àaä co á nhûnä g trang biïn chepá vï ì Bauâ Tro á trong mötå cuönë sacá h. Ào á la â cuönë Ö Chêu Cêån luåc tacá gia ã la â TS Dûúng Vùn An mötå ngûúiâ con cuaã àêtë Quanã g Bònh. Têtë nhiïn höiì êyë cacá hocå gia ã ngûúiâ Nam nhû cuå Dûúng àêu biïtë vï ì di chó khaoã cö í Bauâ Tro á ma â hanâ g vanå nùm trûúcá àa ä co á nhûnä g bêyì àoanâ ngûúiâ nguyïn thuyã , ngûúiâ Viïtå cö í tûnâ g àïnë Bauâ Tro á tru á ngu å sinh sönë g. Cu å Dûúng nhaâ mònh nùcæ nomã trêmì trö ì vï ì caiá hö ì “khunã g” Bauâ Tro á nhû nayâ : “Hö ì nganâ khoanã h mïnh mang, mötå bêuì trong vùtæ , khuêyë khöng thïí àucå , lùnæ g khöng trong thïm. Àêy chñnh laâ canã h non nûúcá xinh àepå nhêtë vêyå ...”. Bauâ Tro á nùmç ven biïní ú ã phña àöng bùcæ Àönì g Húiá , chó cacá h chên soná g bï í Àöng cuaã Nhêtå Lï å co á hún trùm metá ma â la å thay, laiå chûaá nûúcá ngotå tranâ trï.ì Con hö ì co á chiïuì daiâ la â 1.070 m, rönå g 220 m ú ã phênì Têy Bùcæ ,100múã àoanå gênì giûaä va â 250 m ú ã phênì Àöng Nam. Bauâ Tro á co á dung tñch khoanã g 9 triïuå m3. Bauâ , àùcå sanã phûúng ngûä miïnì Trung. Bauâ ? Mênì rùng laiå co á bauâ ? Giúiá khoa hocå giaiã thñch: nhûnä g bauâ nayâ nguyïn trûúcá àêy la â cacá lacå h trunä g thoatá triïuì , àêmì pha á ven biïní sau bõ cacá cönì catá ven biïní chùnå laiå ú ã phña ngoaiâ khiïnë cho chuná g khöng thöng àûúcå vúiá biïní . Nûúcá ú ã àêy bõ nhatå hoaá dênì . Hoùcå cunä g co á thï í la â vunâ g trunä g giûaä àunå catá cö í û á nûúcá ma â thanâ h. Miïnì Trung coá rêtë nhiïuì bauâ cunâ g hònh danå g kha á phong phu.á Tronâ , thuön, na naá qua ã bêuì . Töi ngúâ rùnç g êm, chû ä “bauâ ” cunâ g nghôa vúiá “bêuì ”. Bauâ - bêuì rûúuå tuiá thú… Bauâ Tro?á Baâu thò tamå ro ä röiì . Nhûng conâ “Tro”á ? Phatá êm cho tamå chuêní tûâ “tro”á phaiã treoå ca ã mömì . Cong lûúiä vûaâ phaiã . Bêtå nhe å lïn vomâ honå g. Daoá dacá nhûnä g hoiã han nghe chûnâ g chûa coá cacá h ly á giaiã thoaã àaná g. Töi àanâ h bêmë mayá cho Lï Minh Toanã , mötå thö í cöng quï Quanã g Bònh. Quaã khöng höí danh mötå Pho á TBT mötå tú â baoá bû!å Nghe chêtë gionå g haoâ sanã g, töi hònh dung ra laoä àang coá àönå g thaiá nhû chemá gio!á Nhû ri (thïë naây), tiïëng Viïåt cöí: túâ loá, loá laâ luáa, thoác. Cuäng nhû trùng laâ túâ lùng; trúâi laâ túâ lúâi. Huyïìn tñch giûäa caát trùæng böîng nöíi lïn möåt mêm vaâng, trïn mêm coá möåt haåt thoác (Canå h Bauâ Tro á co á mötå caiá nghe â thú â mötå vo ã luaá bùnç g gö î kha á to) nhû maách baão nguöìn nûúác ngoåt naây phaát löå seä mang laåi cho êëm no. Loá (tú â lo)á conâ co á nghôa laâ xuêtë hiïnå , giûaä chönë rûnâ g xanh catá trùnæ g lo á ra mötå hö ì nûúcá ngotå . Nghe cunä g co á ve ã tamå xuöi xuöi! * * * Va â bêy giú â àûúng lo,á àûúng oaâ trûúcá töi mötå Bauâ Tro á mïnh mang. Cunä g la,å húi nûúcá hay sûúng chiïuì ma â giûúng cùng hïtë nhúnä lûcå ma â chó mötå mauâ xanh múâ bêtë tênå cha ã thêyë vïtå bú â bïn kia àêu ca.ã Chiïuì sêmå buöng. Trong khoanã g rúiâ rúiå êm u cuaã nhûnä g vïtå dûúng (phi lao) thoùtæ mötå khung canã h cuaã chiïuì thu Bùcæ Ha,â töi ngöiì vúiá anh em Tramå búm Bauâ Tro.á Chuyïnå gênì chuyïnå xa. Mötå Bauâ Tro á huyïnì bñ va â linh thiïng dênì phatá lö å qua nhûnä g cêu chuyïnå khöng àêuì khöng cuöië . Tramå búm Bauâ Tro á co á nhiïmå vu å cung cêpë nûúcá sinh hoatå cho TP Àönì g Húiá va â mêyë huyïnå lên cênå . Du â Tramå coá nêng cöng suêtë búm ngayâ búm àïm ngay khi cûä àaiå hanå thò nûúcá hö ì Bauâ Tro á cunä g khöng bao giúâ canå . Chûa roä nhûnä g tênì g nêcë xû ã ly á lùnæ g locå àoanå cuöië nhû thïë naoâ ? Nhûng anh em úã tramå cho biïtë la â búm thùnè g vò nûúcá Bauâ Tro á rêtë sacå h! Chútå nhú á chuyïnå mötå chuyïn gia chuyïn theo doiä möi trûúnâ g ú ã hï å thönë g söng suöië Khu du lõch Tranâ g An. Võ êyë àûa ra mötå tiïu chñ rêtë àún gianã : khöng phaiã beoâ têy (lucå bònh) hay cêy thuyã trucá tûúi tötë ma â nûúcá Tranâ g An khöng bõ ö nhiïmî . Ma â la â thû á rong àuöi cho.á Loaiå nayâ cûcå nhayå camã . Ngoaiâ khaã nùng lùnæ g locå xû ã ly á ö nhiïmî , chó húi qua á taiã chutá ñt la â rong àuöi choá nayâ rêuì rô ngay! Töi chia seã vúiá mêyë anh em thöng tin nayâ , tûcá thò mötå anh kïu toaná g lïn rùnç g “Trúiâ úi thû á rong àuöi choá ú ã Bauâ Tro á nayâ co á ma â öië !”. Co á le ä nûúcá hö ì Bauâ Tro á húi bõ ûu viïtå thêtå ? Nhû chuyïnå Bauâ Tro á hònh thanâ h tû â dêuë chên cuaã mötå ngûúiâ khöní g lö ì ài qua khu vûcå nayâ . Bêy giúâ ngûúiâ ta dunâ g “khöng anã h” hay Flycam àaä “tomá ” àûúcå hònh Bauâ Tro á hïtå mötå dêuë chên khöní g lö ì êyë . Chuyïnå Bauâ Tro á la â caiá “höì khöng àayá ” vò mötå lênì chûná g kiïnë bïn àõa chêtë do sêu bùnç g thu ã cöng. Ngûúiâ ta cheoâ thuyïnì gênì giûaä hö ì dunâ g cuönå dêy 30 metá cötå àa á vaoâ . Vênî hutá tùm! Cötå cuönå nûaä 30 metá . Vênî chûa thêyë àayá mö ca!ã Nha â baoá co á tin la â dûúiá hö ì nayâ co á nhûnä g donâ g söng ngêmì khöng? Söng ngêmì , chû á sao. Nùm lêu röiì Quanã g Bònh co á trênå lutå to lùmæ . Ú Ã Bauâ Tro á ngûúiâ ta thêyë nhûnä g qua ã bûúiã lïnì h bïnì h nöií ! Ma â giönë g bûúiã êyë chó co á ú ã vunâ g Troocá Vûcå (huyïnå Lï å Thuyã ) cacá h àêy gênì 50 cêy sö.ë Vêyå chó co á Bauâ Tro á va â Troocá Vûcå liïn thöng vaâ co á ngêmì vúiá nhau thò múiá co á chuyïnå la å êyë ? Chùnè g hay chuêní xacá àïnë àêu, nhûng mötå thúiâ àanå bom höiì chiïnë tranh, àêtë Quanã g Bònh chöî mö cunä g túi búiâ natá tûúm bom My.ä Nhûng laå thay Bauâ Tro á linh thiïng núi hanâ g vanå nùm trûúcá ngûúiâ Viïtå cö í quênì tu å chó bõ coá vaiâ qua ã bom? Khöng khñ cuöcå ngöiì tû å nhiïn nhû chunâ g xuönë g. ÊyË la â khi mötå ngûúiâ vúiá chêtë gionå g laoâ thaoâ thuêtå laiå mötå chuyïnå húi rúnâ rúnå . Nhûnä g nùm àêuì 80 bao cêpë co á mötå àoanâ chuyïn gia Liïn Xö ghe á Lï å Thuyã . Ho å àa ä tòm àïnë Bauâ Tro.á Mùcå du â àûúcå canã h baoá hö ì sêu nguy hiïmí nhûng thêyë khung canã h qua á tuyïtå vúiâ , nûúcá thò leo leoã trong nïn tûâ trïn ca nö nhiïuì ngûúiâ ài theo phûúng thûcá du lõch ngêuî hûná g, àõa phûúng khöng töí chûcá laiå chùnè g co á aoá phao gò àa ä umâ xuönë g bauâ tùmæ tapá . Rêtë khöng may, mötå võ bêtë ngú â bõ àuöië nûúcá . Khoiã biïn laiå nhûnä g nhiïu khï phiïnì toaiá sau cu á àuöië nûúcá êyë . Cu á tai nanå êyë ñt ngûúiâ biïtë nïn chuyïnå buönì ào á bêy giú â ñt ngûúiâ nghe. Töi vúiá anh Thanh – Trûúnã g tramå búm saiã bûúcá vï ì phña mêyë cöiå dûúng luå khu å um tumâ . Ú Ã ào á co á mötå cêy hûúng (ngöi miïuë nho)ã . Anh cho biïtë ngöi miïuë nayâ dên xêy àaä lêu… Töi theo anh tiïpë thïm mêyë nená nhang lïn ban thú â cuaã miïuë . Anh cho biïtë thi thoanã g cacá anh cunä g hûúng khoiá cêuì thênì linh thö í àõa phu â hö å cho anh em trong nhaâ khoeã manå h cöng viïcå suön se,ã an lanâ h. Töi hoiã vui co á chûná g kiïnë sû å linh ûná g chi khöng? Anh thötë ra cêu húi laå rùnç g nïuë co á noiá co á kï í ra thò cacá anh cunä g cha ã tin! Töi ghe á gian bïpë cuaã tramå . Mötå chiïcë chêuå to àûúng ocá acá h mêyë con ca.á Ngo á thoaná g hònh nhû giönë g ca á nheo, caá lùng. Cêu caá la â thu á vui cuaã anh em. Vûaâ giaiã trñ vûaâ caiã thiïnå . Muiâ cúm thúm tû â nöiì cúm àiïnå quyïnå vúiá muiâ ca á kho riïnì g lamâ khung canã h tramå búm toatá lïn khöng khñ êmë cuná g nhû mötå gia àònh àang vö bûaä töië ! Viïtë àïnë àêy chútå nhú á mötå sû å kiïnå . Àêuì nùm 2001, trong nhomá baoá chñ thapá tunâ g chuyïnë cöng tacá Quanã g Bònh cuaã Thu ã tûúná g Phan Vùn Khaiã ; Co á mötå lucá töi chûná g kiïnë hònh nhû Thuã tûúná g húi luná g tuná g trûúcá mötå tònh thï…ë ÊyË la â khi Ban lanä h àaoå Quanã g Bònh khi êyë kha á la â nhiïtå tònh lênî hùng haiá àï ì nghõ “cho” Quanã g Bònh mötå sên bay (trïn cú súã caiã taoå nêng cêpë sên bay Àönì g Húiá ) va â cêy cêuì bùcæ qua söng Nhêtå Lï å sang quï Meå Suötë . Thu ã tûúná g cûúiâ . Cho ngay thò chûa. Quanã g Bònh seä co á sên bay, seä co á cêuì . Nhûng trûúcá mùtæ Quanã g Bònh phaiã nö î lûcå nhûnä g chuêní bõ cú súã nayâ khacá àï í phatá triïní kinh tïë du lõch, mötå thïë manå h nïuë khöng muönë noiá la â duy nhêtë àï í bûtá pha á thoatá ngheoâ va â tiïnë túiá lamâ giauâ . Cêy cêuì va â sên bay seä laâ cu á hñch àï í Quanã g Bònh phatá triïní kinh tï ë du lõch! Chao öi, caiá cûúiâ co á chutá ngêpå ngûnâ g cuaã öng Sauá Khaiã 23 nùm trûúcá nay la â caiá cûúiâ vui cuaã dên Quanã g Bònh àang chung tay àêyí manå h kinh tï ë du lõch mötå ûu thï ë ma â taoå hoaá ûu aiá riïng vúiá manã h àêtë nayâ . Trong àoá co á thï ë manå h cuaã Bauâ Tro á nhû mötå cuá hñch vêyå ! Cunä g àûúcå biïtë thïm, chó ñt ngayâ khi vï ì nhênå nhiïmå vu å Bñ thû Tónh uyã Quanã g Bònh, öng Vuä Àaiå Thùnæ g àa ä coá buöií lamâ viïcå vúiá nganâ h vùn hoaá va â cacá cú quan chûcá nùng khacá cuaã tónh vï ì quy hoacå h chi tiïtë xêy dûnå g khu vûcå baoã tönì , tön taoå , giû ä gòn baoã vï å canã h quan möi trûúnâ g di tñch khaoã cöí Bauâ Tro.á n Chiïìu Bauâ Troá Bao nùm, miïtå maiâ hùm hú ã qua laiå àõa danh trênå macå nhûnä g Söng Son, Phaâ Xuên Sún, Sên bay da ä chiïnë Gatá , Àeoâ Àa á Àeoä , Àûúnâ g 20 Quyïtë thùnæ g, Traå Ang, Hang Tamá Cö… cuaã miïnì Têy Quanã g Bònh mötå thúiâ àêtë lûaã . Röiì nhûnä g Phong Nha Keã Banâ g Àönå g Thiïn Àûúnâ g… Cûá nghô phaiã la â co á chutá duyïn chi ào á thò nay múiá ghe á múiá gùpå àûúcå Bauâ Tro!á Ma â thû á danh lam thuyã tu á êyë nùmç satá satå ngay manå Bùcæ thanâ h phö ë Àönì g Húiá ! Bauâ Tro á nhòn tû â trïn cao [ XUÊN BA ] Bïn Di tñch khaoã cöí Mötå gocá Bauâ Troá
RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==