Báo Tiền Phong số 320

14 n Thứ Hai n Ngày 16/11/2026 ĐỜI SỐNG - XÃ HỘI TỪ TÀI LIỆU ĐẾN ĐIỀU TRẺ MUỐN BIẾT Tháng 1/2026, Ban Quản lý di sản vịnh Hạ Long - Yên Tử giới thiệu tài liệu “Vịnh Hạ Long, Yên Tử, Bái Tử Long, di sản trong tầm tay” dành cho học sinh tiểu học và trung học cơ sở. Tài liệu giới thiệu các giá trị địa chất, văn hóa, đa dạng sinh học của di sản, hướng tới phục vụ giáo dục địa phương và các hoạt động ngoại khóa trong nhà trường. Một tài liệu được thiết kế phù hợp với lứa tuổi là điểm khởi đầu quan trọng. Học sinh không thể tiếp cận di sản theo cách của nhà nghiên cứu hay du khách trưởng thành. Những khái niệm chuyên môn cần được giải thích bằng ví dụ gần gũi, thông tin gắn với những gì trẻ có thể quan sát và trải nghiệm. Nếu chỉ đơn giản hóa nội dung từ các báo cáo chuyên môn, bài học vẫn có nguy cơ xa lạ với chính nơi các em đang sống. Vịnh Hạ Long có thể khơi gợi nhiều câu hỏi: Vì sao giữa biển lại có những khối núi đá với hình thù khác nhau? Nước và đá đã tạo nên cảnh quan ấy như thế nào? Con người từng sinh sống, khai thác và thích nghi với môi trường ra sao? Yên Tử mở ra những câu chuyện về lịch sử, kiến trúc và không gian tín ngưỡng. Trong khi đó, Bái Tử Long giúp học sinh tìm hiểu mối liên hệ giữa rừng, đảo và biển, cũng như sự đa dạng của hệ sinh thái. Không nhất thiết một buổi học phải bao quát tất cả giá trị của di sản. Một chủ đề hoặc câu hỏi cụ thể sẽ tạo điều kiện để học sinh quan sát, trao đổi và tự trình bày điều đã tìm hiểu. Sau chuyến đi, các em có thể thể hiện kết quả bằng bài viết ngắn, bản đồ, tranh vẽ hoặc câu chuyện bằng hình ảnh, tùy theo độ tuổi. Điều quan trọng là hình thành hiểu biết của mỗi học sinh, thay vì tạo ra những bài thu hoạch giống nhau. Để hoạt động này hiệu quả, giáo viên cần được cung cấp tài liệu và có cơ hội trao đổi với cán bộ chuyên môn của đơn vị quản lý di sản. Thông tin về tuyến tham quan, thời lượng, điều kiện tiếp cận và nội dung phù hợp sẽ giúp nhà trường chủ động xây dựng chương trình. Khi hai bên cùng chuẩn bị, chuyến đi không chỉ là hoạt động dã ngoại có thêm phần thuyết minh mà trở thành một bài học có mục tiêu rõ ràng. HỌC CÁCH QUAN SÁT VÀ ỨNG XỬ Giáo dục bảo tồn có thể bắt đầu từ những việc rất nhỏ: không xả rác xuống nước, đi đúng lối quy định, không tự ý lấy mẫu vật trong tự nhiên. Tuy nhiên, thay vì chỉ nhắc những điều được phép và không được phép, cần giải thích vì sao mỗi hành vi có thể ảnh hưởng đến di sản. Khi hiểu mối liên hệ giữa hành động của con người với môi trường, trẻ sẽ có ý thức thực hiện tự giác hơn. Theo thông tin hợp tác nghiên cứu được cơ quan quản lý công bố tháng 9/2026, đơn vị đã tổ chức hoạt động giáo dục môi trường với hơn 55 giáo viên, học sinh Trường Tiểu học Hạ Long. Đây là một hình thức kết nối giữa hoạt động chuyên môn của đơn vị quản lý di sản với nhà trường. Tuy nhiên, để kiến thức không dừng lại ở một buổi trải nghiệm, nội dung cần được tiếp nối trong các giờ học và sinh hoạt thường ngày. Tổ chức học tập tại di sản cũng đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng. Nhà trường và đơn vị phục vụ cần thống nhất trách nhiệm quản lý học sinh, phương án bảo đảm an toàn, khả năng tiếp cận các điểm tham quan và cách xử lý khi thời tiết thay đổi. Quy mô đoàn cần phù hợp với không gian và số lượng người hướng dẫn, tránh để học sinh phải di chuyển vội vàng, khó quan sát và tiếp nhận thông tin. Không phải học sinh nào cũng có điều kiện đến trực tiếp các di sản. Tư liệu số, bộ ảnh, mô hình trực quan hay những buổi giao lưu với người làm công tác bảo tồn có thể mở rộng cơ hội tiếp cận. Dù bằng hình thức nào, nội dung cũng cần được kiểm chứng và thiết kế để học sinh có thể tương tác, đặt câu hỏi, thay vì chỉ tiếp nhận thụ động qua màn hình. Gia đình cũng có vai trò tiếp nối bài học. Khi trẻ kể lại những điều đã quan sát, cha mẹ có thể cùng tìm hiểu thêm về một địa danh, giải thích những câu hỏi còn bỏ ngỏ hoặc cùng thực hiện các thói quen giảm rác thải trong sinh hoạt. Từ đó, di sản không chỉ xuất hiện trong những chuyến tham quan hay ngày kỷ niệm mà trở thành một phần của đời sống. Trẻ cũng có thể nhắc người lớn về cách ứng xử có trách nhiệm khi cùng đi du lịch. Đánh giá hiệu quả giáo dục di sản vì thế không nên chỉ dựa vào số lượng học sinh tham gia hay những trang bài thu hoạch. Điều đáng quan tâm hơn là các em hiểu thêm điều gì, có thể giải thích bằng ngôn ngữ của mình hay không và nhận thức có chuyển thành hành vi cụ thể. Một câu hỏi mới, một nhận xét đúng hoặc sự thay đổi trong cách ứng xử đôi khi có ý nghĩa hơn việc ghi nhớ hàng loạt tên gọi, niên đại. Hạ Long, Yên Tử và Bái Tử Long là những không gian học tập giàu tiềm năng, có thể kết nối kiến thức lịch sử, địa lý, khoa học và nghệ thuật. Khi được đưa vào giáo dục bằng cách tiếp cận phù hợp, di sản giúp bài học trở nên sinh động, còn việc học giúp thế hệ trẻ nhận ra trách nhiệm gìn giữ những giá trị đang hiện hữu quanh mình. Đó là quá trình cần thời gian, nhưng cũng là cách tạo nền tảng cho công cuộc bảo tồn qua nhiều thế hệ. HOÀNG DƯƠNG Hướng dẫn viên giới thiệu các hang động trên vịnh Hạ Long với du khách Tài liệu “Vịnh Hạ Long, Yên Tử, Bái Tử Long, di sản trong tầm tay” dành cho học sinh tiểu học và trung học cơ sở Cán bộ Ban Quản lý di sản trao đổi, xây dựng ý tưởng thuyết minh tại các điểm đến và hành trình tham quan mới Hiểu di sản từ tuổi nhỏ là cách hình thành tình yêu và trách nhiệm với nơi mình sống. Với Hạ Long, Yên Tử và Bái Tử Long, giáo dục di sản cần bắt đầu từ những câu hỏi, quan sát và trải nghiệm phù hợp với lứa tuổi, thay vì chỉ yêu cầu học sinh ghi nhớ danh hiệu hay niên đại. NHỮNG NGƯỜI LÀM NÊN SỨC SỐNG DI SẢN BÀI 4: Đưa di sản vào bài học của trẻ BẮT ĐẦU TỪ NHỮNG HÀNH ĐỘNG NHỎ Giáo dục bảo tồn di sản không nhất thiết bắt đầu bằng những bài học lớn. Với học sinh, việc không xả rác xuống nước, đi đúng lối tham quan, không tự ý lấy mẫu vật hay giữ gìn không gian tín ngưỡng đều có thể trở thành bài học thực tế. Khi hiểu lý do đằng sau mỗi quy định, trẻ sẽ hình thành ý thức bảo vệ di sản từ những hành động hằng ngày.

RkJQdWJsaXNoZXIy MjM5MTU3OQ==